پاوه ، شهرستان و شهری در استان کرمانشاه .

١) شهرستان پاوه (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ش ، ٩١٨ ، ٦١ تن ). در شمال غربی استان کرمانشاه قرار دارد. از شمال و مشرق به شهرستانهای مریوان و کامیاران (در استان کردستان )، از جنوب به شهرستان جوانرود (در استان کرمانشاه ) و از مغرب به مرز عراق محدود می شود. مشتمل است بر سه بخشِ مرکزی ، باینگان و نوسود، هفت دهستان و چهار شهر.

رشته کوههای زاگرس در آن امتداد دارد. کوههای مهم آن عبارت است از: شاهو (ارتفاع : ح ٣٩٠ ، ٣ متر) که یکی از بلندترین قله های زاگرس و مرز طبیعی میان استانهای کرمانشاه و کردستان است ؛ ماکوآن / ماکووان (ارتفاع : ح ٦٣٠ ، ٢ متر)؛ آتشکده / آتشگاه (ارتفاع : ح ٤٨٥ ، ٢ متر) که در دره های آن چند چاه کارْسْتی (طبیعی ) دیده می شود؛ کاوُل (ارتفاع : ح ٤٢٥ ، ٢ متر)؛ و یوراش (ارتفاع : ح ٤٦٥ ، ٢ متر؛ سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، ج ٣٤، ص ٣٢، ٣٤؛ سازمان برنامه و بودجة استان کرمانشاه ، ص ٤ـ٥؛ جعفری ، ج ١، ص ٣٥٧، ٤٦٢، ٥٠٢). یکی از بزرگترین غارهای آبی جهان به نام «کاوات » به عمق حدود ١٤٠ ، ٣ متر در درة «قوری قلعه » در این شهرستان قرار دارد (معرفت ، ص ٥٥٢؛ سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ج ٣٤، ص ٣٢).

برخی از رودهای این شهرستان عبارت اند از: سیروان پاوه (یکی از دو شاخة اصلی رود سیروان ) که زمینهای مزروعی شهرستان را آبیاری می کند؛ آب لیله ؛ مَرّه خیل / چَمِ مَرِّه خِل ؛ و پاوه که به آن گلال دره یا آب شمشیر نیز می گویند (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، همانجا؛ جعفری ، ج ٢، ص ٨٤، ١٩١ـ١٩٢). دره های سرسبز هولی ، نشا، چاوک ، گاول ، هانککو و گلال از جاذبه های طبیعی آن است . ازگیا بلوط ، سقز، ارژن ، بنه ، ون ، گز، کیکم ، مازو، ثعلب ، شیرین بیان و مراتعی برای چرای دام دارد و از زیا خرس ، روباه ، شغال ، گرگ ، گراز، پلنگ ، بزکوهی ، قوچ و میش و از پرندگان ، دراج ، کبک ، تیهو و غاز در آن یافت می شود.

اهالی عمدتاً به زراعت ، باغداری ، دامداری و تولید صنایع دستی اشتغال دارند. آب کشاورزی و آشامیدنی از رود و چشمه تهیه می شود. محصولاتی از قبیل گندم ، جو، ذرت ، بنشن و تره بار در این شهرستان کشت می شود. صنایع دستی آن قالی ، گلیم ، جاجیم ، شال پشمی و گیوه است . خشکبار، سقز و برخی از صنایع دستی آن به نقاط دیگر صادر می شود (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ج ٣٤، ص ٣٣).

مذهب مردم این شهرستان سنّی شافعی و شیعه است و عده ای از آنان پیرو فرقة نقشبندیّه و قادریّه اند (پورکریم ، ص ٩). زبان اهالی کردی با گویش اورامانی است . طوایفی از ایل جاف چون حسن خانی ، مصطفی سلطانی و فتحعلی بیک و تیره هایی چون زردویی ، امانی ، تابه کوری ، میرعبدی ، کدشتی و بهرام در آن به سر می برند. از کل جمعیت شهرستان ، ٥٦٦ ، ٢٥ تن (ح ٢ر٤١%) شهرنشین و بقیه روستانشین اند.

اغلب خانه های روستایی شهرستان با سنگ (سنگ چین ) ساخته شده که به «وشکه چن » (خشکه چینی ) معروف است .

طبق تقسیمات کشوری در ١٣١٦ش ، پاوه از بخشهای شهرستان سنندج از استان پنجم بود. در ١٣٣٧ش ، شهرستان پاوه به مرکزیت شهر پاوه تشکیل شد (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی ، ص ٤٦). در ١٣٦٩ش ، طبق تصویبنامة هیئت وزیران ، شهرستان پاوه به مرکزیت شهر پاوه مشتمل بود بر: بخش مرکزی (به مرکزیت شهر پاوه ) شامل دهستانهای هولی ، شمشیر، منصور آقایی ؛ بخش باینگان (به مرکزیت روستای باینگان ) شامل دهستانهای ماکوآن و کلاشی ، و بخش نوسود (به مرکزیت شهر نوسود و نودشه ) که تا ١٣٧٠ش به همین صورت باقی ماند (ایران . قوانین و احکام ، ص ٧٩٥ـ ٧٩٦؛ نقشة تقسیمات کشوری سال ١٣٧٠ ). در تقسیمات ١٣٧١ش ، شهر نوسود مرکز بخش نوسود شد. در تقسیمات ١٣٧٣ش ، دهستان سیروان در بخش نوسود ضبط شده است .

آثار باستانی و تاریخی شهرستان عبارت است از: ویرانه های قلعه ای به نام چینة میرخسرو؛ آثار قلعه های پاسگه و دژ متعلق به دورة ساسانی ؛ مسجد جامع پاوه که ظاهراً بر بقایای آتشکده ای از دوران ساسانی ساخته شده است و بنای آن را به عبدالله بن عمر فرزند عمربن خطاب نسبت می دهند؛ مقبرة سیدعبدالله ، از برادران امام رضا علیه السلام ، در آبادی کوسه هجیج ، که قدمت آن به حدود هشتصد سال می رسد؛ زیارتگاه سلطان اسحاق ، منسوب به یکی از برادران امام رضا علیه السلام در چهار کیلومتری نوسود؛ و مسجد کوچکیه (یا مسجد زمستانی ) که کتیبه ای به خط کوفی دارد (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ج ٣٤، ص ٣٣ـ٣٤؛ رزم آرا، ج ٥، ص ٧٣؛ کرمانشاهان باستان ، ص ١٤٥ـ١٤٦؛ افشار سیستانی ، ج ٢، ص ١٥١٩).

٢) شهر پاوه (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ش ، ٥٦٥ ، ١٧ تن ). در ارتفاع حدود ٦٠٠ ، ١متری ، در کنار درة خانقاه ، در ١٢٤ کیلومتری شمال غربی شهر کرمانشاه واقع است . شمال و شمال شرقی و جنوب شرقی آن را کوه شاهو احاطه کرده است و کوه آتشگاه بر قسمتهای جنوب و جنوب غربی آن مشرف است . بیشترین دمای آن در تابستان ْ٣٠ و کمترین آن در زمستان ْ٢٨- است . میانگین بارش سالانة آن حدود ٦٥٠ میلیمتر است .

رود درة گلال ، چشمة دایمی هولی و کوههای شاهو و آتشگاه در شکل گیری شهر اثر مهمی داشته اند.

معدن سنگ لاشه و مالون با ذخیرة ٠٠٠ ، ١٠٥ تن در حوالی شهر پاوه بهره برداری می شود (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ج ٣٤، ص ٣٢). شهر پاوه از طریق روانسر به مرکز استان راه دارد.

آثار باستانی و تاریخی آن عبارت است از: ویرانة آتشکده ای زرتشتی بر بالای کوه آتشگاه ، و امامزاده سیدمحمود اصفهانی متعلق به دورة صفویه (همان ، ج ٣٤، ص ٣٦).

پیشینه . برخی بنای شهر را به باو، پسر کیوس (برادر انوشیروان )، نسبت می دهند که در زمان عمربن خطاب مردم پاوه را به دین زرتشتی دعوت کرد و آتشکده هایی ساخت (از جمله آتشکده ای بر بالای کوهی که امروزه آتشگاه نامیده می شود و ویرانه های آن موجود است ) و دهکده را به نام خود باو/ پاوه نامید. بعدها عبدالله بن عمر به آنجا حمله برد، تمام آتشکده ها را ویران کرد و در آنجا مسجدی بزرگ (مسجدجامعِ کنونی ) ساخت (سنندجی ، ص ٨٣ ـ٨٩ ؛ بابانی ، ص ٣٤ـ٣٦، ٣٨ـ٣٩).

از تاریخ پیش از اسلام پاوه اطلاع چندانی در دست نیست . از دورة صفویه مطالبی دربارة پاوه در کتابها دیده می شود، از جمله این که قلعة پاوه در دست سهراب بیک ، از امرای درتنک ، بود (بدلیسی ، ص ٤١١). در ١٣٠٣ـ١٣١٠ق ، به منظور جلوگیری از حمل کالاهای غیرمجاز به عراق ، در پاوه گمرکخانه هایی تأسیس شد. در ١٣٢٥ش جز گمرکخانة شوشعی (تأسیس ١٣٠٩ق ) بقیة دفاتر گمرکی منحل گردید (افشار سیستانی ، ج ٢، ص ١٤٩٧). پاوه مدتی ( تا پیش از نهضت مشروطیت : ١٣٢٥ـ١٣٢٦ ) مرکز ییلاقی حکّام جوانرود بود (سلطانی ، ج ١، ص ٥٣).

در دورة ناصری ، اعتمادالسلطنه (ج ٤، ص ٢٣٧٨ـ٢٣٧٩) و سنندجی (ص ٤٨ـ٤٩، ٥٢، ٨٥) «فاوج » (معرّب پاوه ) را یکی از قرای معتبر جوانرود با یکصد خانوار و پنج مسجد ذکر کرده اند و افزوده اند که علمایی از این شهر برخاسته اند.

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی (١٣٥٧ ش )، در پی آشوبها و ناآرامیهای ضدانقلاب در منطقة کردستان و آذربایجان غربی ، در ١٣٥٨ ش ، منطقة پاوه دچار ناآرامی شد و شهر پاوه و پادگان آن در معرض خطر قرار گرفت که با اعزام سریع نیروهای ارتش به فرمان امام خمینی (ره )، و با رشادت و پایداری شهید دکتر مصطفی چمران * آرامش به شهر بازگشت ؛ اما تا اوایل جنگ تحمیلی (٣١ شهریور ١٣٥٩) برخی اغتشاشات در منطقه وجود داشت ( رجوع کنید به تقویم تاریخ انقلاب اسلامی ایران ، ص ٢٨٢؛ جوادی پور و دیگران ، ج ٥، ص ٤٥، ٦٤، ١٣٠؛ احمدی ، ص ١٠٢ـ١٠٣).

منابع :
(١) حمید احمدی ، قومیت و قوم گرایی در ایران : از افسانه تا واقعیت ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(٢) محمدحسن بن علی اعتماد السلطنه ، مرآة البلدان ، چـاپ عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث ، تهران ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ش ؛
(٣) ایرج افشار سیستانی ، کرمانشاهان و تمدن دیرینة آن ، تهران ١٣٧١ش ؛
(٤) ایران . قوانین و احکام ، مجموعة قوانین و مقررات مربوط به وزارت کشور: از آغاز پیروزی انقلاب اسلامی تا پایان سال ١٣٦٩ ، تهران ١٣٧٠ش ؛
(٥) ایران . وزارت کشور، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران ، مصوب ١٦ آبان ماه ٣١٦ ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٦) ایران . وزارت کشور. ادارة کل آمار و ثبت احوال ، کتاب جغرافیا و اسامی دهات کشور ، ج ٢، تهران ١٣٢٩ش ؛
(٧) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، نشریة تاریخ تاسیس دار: ( تقسیمات کشوری ١٣٧٨ ) ، تهران ١٣٧٨ش ؛
(٨) عبدالقادربن رستم بابانی ، سیرالاکراد ، چاپ محمد رئوف توکلی ، تهران ١٣٦٦ش ؛
(٩) شرف الدین بن شمس الدین بدلیسی ، شرفنامه : تاریخ مفصّل کردستان ، چاپ محمد عباسی ، چاپ افست تهران ١٣٤٣ش ؛
(١٠) هوشنگ پورکریم ، «پاوه »، هنر و مردم ، ش ٣٢ و ٣٣ (خرداد و تیر ١٣٤٤)؛
(١١) تقویم تاریخ انقلاب اسلامی ایران : خبرها و رویدادهای روزانه ، مرداد ١٣٥٦ـ فروردین ١٣٥٨ ، تهران : سروش ، ١٣٦٩ ش ؛
(١٢) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ١: کوهها و کوهنامة ایران ، ج ٢: رودها و رودنامة ایران ، تهران ١٣٦٨ـ١٣٧٦ش ؛
(١٣) محمد جوادی پور، علی نیکفرد، و یقعوب حسینی ، ارتش جمهوری اسلامی ایران در هشت سال دفاع مقدس ، ج ٥: نبردهای غرب کشور ، تهران : سازمان عقیدتی سیاسی ارتش جمهوری اسلامی ایران ، ١٣٧٣ ش ؛
(١٤) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیائی ایران ( آبادیها )، ج ٥: استان پنجم ( کردستان )، تهران ١٣٣١ش ، ١٣٥٥ش ؛
(١٥) سازمان برنامه و بودجة استان کرمانشاه . معاونت آمار و اطلاعات ، آمارنامة استان کرمانشاه ١٣٧٦ ، کرمانشاه ١٣٧٧ش ؛
(١٦) سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٣٤: بانه ، تهران ١٣٧٣ش ؛
(١٧) محمدعلی سلطانی ، جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصّل کرمانشاهان ، تهران ١٣٧٠ش ؛
(١٨) شکرالله بن عبدالله سنندجی ، تحفة ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان ، چاپ حشمت الله طبیبی ، تهران ١٣٦٦ش ؛
(١٩) کرمانشاهان باستان : از آغاز تا آخر سدة سیزدهم هجری قمری ، ( بی جا، بی تا. ) ؛
(٢٠) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(٢١) احمد معرفت ، کوهها و غارهای ایران ، تهران ١٣٧٣ش ؛
(٢٢) نقشة تقسیمات کشوری سال ١٣٧٠: استان کرمانشاه ، تهران : مرکز آمار ایران ، ( بی تا. ) ؛
(٢٣) نقشة راههای ایران ، تهران : سازمان نقشه برداری کشور، ١٣٧٧ش .

/ معصومه بادنج /