دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٦٥٤
پانی پتی ، قلندرعلی اسدی زبیری ، مکنّی به ابومحمد، از استادان حکمت در قرن سیزدهم در هند. وی منسوب به زبیر، صحابی پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم ، بوده است . دربارة تاریخ تولد، زادگاه و زندگی او اطلاعی در دست نیست . پانی پتی محضر بزرگانی مانند شرف الدین رامپوری ، حاشیه نویس شرح الهدایة صدرالمتألهین شیرازی ، را درک کرده است (جونپوری ، حاشیه ، ص ٤٥).
مولوی پانی پتی آثار متعددی تألیف کرده است ، از جمله : شرح حکمة العین دبیران کاتبی قزوینی در حکمت ؛ شرح سُلَّم العلوم در منطق ؛ تجلیة الافکار ؛ شمس الضیاء ؛ الطریق المستوی ؛ و تصحیح و تحشیة شمس البازغه محمود جونپوری .
تاریخ وفات مولوی پانی پتی معلوم نیست . از عبارت صفحة پایانی شمس البازغه برمی آید که هنگام چاپ این کتاب در ١٢٨٠ زنده بوده است (همان ، حواشیِ ص ٢١، ٢٨، ٦١، ٧٤، ٨٢، ٢١٧). پانی پتی در این حاشیه ، به مناسبت ، برخی آرا و اقوال ابن سینا، خواجه نصیرالدین طوسی ، سهروردی ، فخررازی ، ملاصدرا، میرداماد و دیگران را بیان کرده است . از ملاصدرا با احترام و تجلیل تمام یادکرده و مطالب فراوانی از کتب متعدد وی نقل کرده است (ص ٤، ٢١، ٣٨). در باب بعضی آرای اختصاصی او، مانند حرکت جوهری ، نسبتاً بتفصیل ، مطالبی از اسفار آورده است (ص ٨٨). وی از میرداماد نیز با تجلیل یاد کرده و بارها به نقل و نقد یا دفاع از آرای او پرداخته است ، چنانکه حدود بیست صفحه از حاشیة خود را به توضیح نظریة میرداماد در باب حدوث دهری اختصاص داده است (ص ٧٣، ٧٧،١٦٣ـ١٨٠).
پانی پتی شیعی مذهب نبوده ولی در حاشیة شمس البازغه گرایشهای شیعی و دلبستگی او به اهل بیت پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم آشکار است ( رجوع کنید به ص ٢، ٧٥). گاهی نیز، مانند ملاصدرا و شارحان او، از سخنان امامان شیعه علیهم السلام برای تأیید مبانی حکمی و فلسفی کمک گرفته است (ص ٧٥، ١٣٩).
پانی پتی به احتمال قوی همان کسی است که برخی از علمای شیعة هند، منطق و فلسفه را در محضر او فراگرفته اند (صدرالافاضل ،ص ٦٥٣) و همان کسی است که در میان رجال سدة سیزدهم ، با عنوان «مولانا قلندربخش پانی پتی » حنفی ، استاد فاضل و دانشمند مبرّز در علوم حکمی معرفی شده است و دربارة وی گفته اند که نزد فضل حق خیرآبادی (متوفی ١٢٧٨) دانش آموخته و مدتی در دهلی و مرادآباد به تدریس پرداخته است و انبوهی از دانشوران از محضر او استفاده کرده اند (حسنی ، ج ٧، ص ٣٩٠). در برخی مآخذ از شخصی به نام «قلندر علی زبیری اموی » یاد شده (رفاعی ، ج ٨، ص ١٢٢) و کتاب نورالعین فی مولد النبی و شهادة الحسنین (چاپ دهلی ) به او نسبت داده شده است (رفاعی ، ج ٨، ص ١٢٢) که به احتمال بسیار، وی قلندرعلی پانی پتی است .
منابع :
(١) محمود جونپوری ، شمس البازغة ، با تصحیح و حاشیة قلندرعلی پانی پتی ، هند ١٢٨٠؛
(٢) عبدالحی حسنی ، نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر ، ج ٧، حیدرآباد دکن ١٣٧٨/١٩٥٩؛
(٣) عبدالجبار رفاعی ، معجم ما کتب عن الرسول و اهل البیت صلوات الله علیهم ، تهران ١٣٧١ش ؛
(٤) مرتضی حسین صدرالافاضل ، مطلع الانوار: احوال دانشوران شیعة پاکستان و هند ، ترجمة محمدهاشم ، مشهد ١٣٧٤ ش .
/ اکبر ثبوت /