دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٦٢٨
پاکروان ، حسن ، دولتمرد عهد پهلوی . در ١٢٩٠ ش در تهران متولد شد. پدرش فتح الله پاکروان از دولتمردان عهد رضاشاه در ١٣١٤ ش در فاجعة قتل عام مسجد گوهرشاد استاندار خراسان بود. حسن پاکروان ، پس از تحصیلات مقدماتی در قاهره و تهران ، برای ادامة تحصیلات به فرانسه رفت و در فن توپخانه فارغ التحصیل شد. او در ١٣١٢ ش به ایران بازگشت و مدتها به عنوان مربی در دانشکدة افسری اشتغال داشت . در سالهای ١٣٢٠ تا ١٣٢٢ ش افسر ستاد ارتش و در ١٣٢٥ ش افسر رکن دوم ستاد ارتش گردید ( ظهور و سقوط سلطنت پهلوی ، ج ٢، ص ٤٤٨). در ١٣٢٨ ش ، پاکروان با درجة سرهنگی وابستة نظامی ایران در پاکستان شد؛ در ١٣٢٩ ش به ایران بازگشت و ریاست ادارة دوم ستاد ارتش را بر عهده گرفت و در ١٣٣٣ ش با عنوان وابستة نظامی به هند رفت (همانجا).
در اسفند ١٣٣٥، با درجة سرتیپی ، به معاونت عملیاتی سازمان اطلاعات و امنیت کشور منصوب گردید و تا ١٣٣٩ ش در آن سمت بود. در اسفند ١٣٣٩، با برکناری سپهبد تیمور بختیار، پاکروان با ارتقا به درجة سرلشکری ، جانشین او شد (همانجا).
در دوران ریاستِ پاکروان در ساواک حوادث بسیار مهمی در کشور رخ داد که از جملة آنها وقایع نیمة خرداد ١٣٤٢ بود ( رجوع کنید به پانزده خرداد * ، قیام ). در روز پانزدهم خرداد، سرلشکر پاکروان رئیس سازمان امنیت ، در مصاحبه ای پرده از بازداشت روحانیان برداشت و اشاره ای نیز به بازداشت آیت الله خمینی کرد (عاقلی ، ج ٢، ص ١٥٦ـ ١٥٨).
روز اول بهمن ١٣٤٣، حسنعلی منصور در برابر درِ ورودی مجلس شورای ملی هدف گلوله قرار گرفت و پس از چند روز درگذشت (همان ، ج ٢، ص ١٨٢ـ١٨٣). به دنبال کشته شدن منصور، سرلشکر پاکروان به اتهام قصور در ایفای وظیفه ، و بی خبر ماندن از توطئة قتل نخست وزیر، به دستور شاه ، از ریاست ساواک برکنار و سپهبد نعمت الله نصیری به جای او منصوب شد ( اسناد لانة جاسوسی ، ج ٦٠، ص ٩). روز ششم بهمن همان سال ، شاه امیرعباس هویدا را به نخست وزیری برگزید. او کابینة خود را روز بعد به شاه معرفی کرد که در آن سرلشکر حسن پاکروان وزیر اطلاعات بود. دورة وزارت وی در ٢٣ تیر ١٣٤٥ به اتمام رسید (عاقلی ، ص ١٨٣؛ ضرغام بروجنی ، ص ٣٨٨، ٣٩١).
پاکروان در شهریور ١٣٤٥ با سمت سفیر کبیر عازم پاکستان شد، و مأموریت او در آن کشور تا مهر ١٣٤٨ ادامه یافت . در مهر ١٣٤٨، به سمت سفارت کبرای ایران در فرانسه تعیین گردید و چهار سال در این سمت باقی بود و در آبان ١٣٥٢ مأموریت او خاتمه یافت (ایران . وزارت امورخارجه ، ص ٣١، ٥٦).
پاکروان مدتی در بازرسی شاهنشاهی به کار اشتغال داشت و در مهر ١٣٥٦ به عنوان مشاور و سرپرست امور مالی وزارت دربار پهلوی منصوب و مشغول کار شد.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران (بهمن ١٣٥٧)، پاکروان دستگیر و در ٢٢ فروردین ١٣٥٨ پس از محاکمه به اعدام محکوم شد و در همان روز حکم به مرحلة اجرا درآمد ( ظهور و سقوط سلطنت پهلوی ، ج ٢، ص ٤٤٩).
منابع :
(١) اسناد لانة جاسوسی ، ج ٦٠: دخالتهای آمریکا در ایران ( ٩ )، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٢) ایران . وزارت امورخارجه . دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی ، سیاستگزاران و رجال سیاسی در روابط خارجی ایران ؛
(٣) به ضمیمة قوانین امورتشکیلاتی و استخدامی وزارت امورخارجه ، تهران ١٣٦٩ ش ؛
(٤) جمشید ضرغام بروجنی ، دولتهای عصر مشروطیت ، تهران ( تاریخ مقدمه ١٣٥٠ ش ) ؛
(٥) ظهور و سقوط سلطنت پهلوی ، ج ٢: جُستارهایی از تاریخ معاصر ایران ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٦) باقر عاقلی ، روزشمار تاریخ ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی ، تهران ١٣٦٩ـ١٣٧٠ ش .
/ باقر عاقلی /