پاکدشت ، شهرستان و شهری در استان تهران .

١) شهرستان پاکدشت (پلشت سابق ؛ جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ، ٨٣٤ ، ١٦٤ تن ). از شمال به شهرستان تهران ، از مشرق به شهرستان دماوند و شهرستان گرمسار (استان سمنان ) از جنوب به شهرستان ورامین و از مغرب به شهرستان ری محدود و مشتمل است بر دو بخش مرکزی و شریف آباد، شش دهستان و شهر پاکدشت . مهمترین کوههای آن پارچین (ارتفاع : ح ١٤٠٨ متر)، ارتفاعات قره آغاج ، کوه جِلویک (ارتفاع : ح ١٧٠٧ متر) و کوه دوگوش (ارتفاع : ح ١٤٦٣ متر) است (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، ج ٣٨، ص ٥٧ ـ ٥٨). رود جاجرود و رودهای فصلی لات حیدربک و علی خراط در آن جریان دارند. این شهرستان در زمینهای آبرفتی جنوب رشته کوههای البرز مرکزی قرار گرفته است . قسمت جنوبی آن در دشت واقع شده و در بخش شمالی آن کوههای کم ارتفاع و پست قرار دارد (همان ، ص ٥٧؛ استانداری تهران . حوزة معاونت سیاسی و امنیتی ، ص ١١). آب وهوای آن زیرتأثیر ناحیة کویری قم وناحیة دماوند، خشک و نیمه خشک است (جمالپور، ص ٢). از گیا، بادام کوهی ، خاکشیر، گل خطمی ، درمنه ، کنگر و شنگ و از زیا، گرگ ، گراز، روباه ، شغال ، خرگوش ، و از پرندگان کبک در آن یافت می شود. اهالی عمدتاً به زراعت ، دامداری (سنتی و صنعتی ، پرورش گاو و گوسفند و شتر)، پرورش زنبور و ماهی و گل ، و فعالیتهای صنعتی اشتغال دارند. آب آشامیدنی و کشاورزی از رود، چاه عمیق و نیمه عمیق ، قنات و سدّ تأمین می شود. محصولات عمدة آن گندم ، جو، پنبه ، ذرت ، یونجه ، تره بار، حبوبات و انگور و انار است .

سدّ ماملو، در شمال روستای حمامک ، و سدّ خاکی سرخه حصار در این شهرستان احداث شده و عملیات اجرایی سدّ خاکی چنداب در چنداب جدید آغاز شده است (استانداری تهران . حوزة معاونت سیاسی و امنیتی ، ص ١٤). شهرستان دارای سیزده معدن شن و ماسة فعال است . در شمال آبادی توچال معدن سنگ گچ و در جنوب آن معدن سنگ آهک بهره برداری می شود. از واحدهای صنعتی آن می توان از کارخانه های تولیدی صنایع نظامی پارچین ، صنایع رادیاتورسازی ، ساخت موتورسیکلت ، سرامیک ، کاشی ، کارخانة آسفالت و آجرپزی نام برد. این شهرستان سکونتگاه ایل هداوند، طوایف کردبچه ، سیلسیور، نجفی عرب و اقوام پازوکی و بوربور است (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ج ٣٨، ص ٥٨؛ استانداری تهران . حوزة معاونت سیاسی و امنیتی ، ص ١٧ـ ١٨، ٢١).

در تقسیمات اداری و سیاسی ١٣٢٩ ش پاکدشت که پَلَشت نامیده می شد، جزو آبادیهای دهستان بهنام پازوکی بخش ورامین (از شهرستان تهران ) بود (امینی ، ص ١٦٨). در تقسیمات ١٣٥٥ ش پلشت یکی از بخشهای شهرستان ورامین ، از استان مرکزی ، مشتمل بر دو دهستان بهنام سوختة شمالی و بهنام پازوکی شمالی بود. در ١٣٦٦ ش نام این بخش به پاکدشت تغییر یافت (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ج ٣٨، ص ٥٧). در تقسیمات ١٣٧١ ش دهستان فیلستان در بخش پاکدشت ضبط شده است . بخش پاکدشت در ١٣٧٦ ش به شهرستان تبدیل شد (ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی ، ١٣٧٦ ش ، ص ١٥؛ همو، ١٣٧٨ ش ، ص ١٦). در ١٣٧٥ ش از کل جمعیت شهرستان حدود ٣٠% شهرنشین و بقیه روستانشین بوده اند.

آثار باستانی و تاریخی شهرستان عبارت اند از: ویرانة آتشکده هایی متعلق به دورة هخامنشیان در دهستان

فیلستان ، امامزاده چهل خاتون در آبادی جمال آباد (به گفتة محمدحسن خان تاج بخش ، آقامحمدخان قاجار در ١١٩٣ در این آبادی تاجگذاری کرد)، امامزاده جزه پوش / سبزه پوش در آبادی آفرین ، و امامزاده حمزه رضا و کاروانسرایی قدیمی در آبادی خاتون آباد. آبادیهای خسرو توچال و جیتو، متعلق به حدود پانصد سال پیش ، ظاهراً محل تبعید بسیاری از خوانین و سرکشان حکومتهای افشاریه و زندیه بوده است . یخچال قدیمی پیرداغلان نیز در این شهرستان قرار دارد (وزیری ، ص ٥٣؛ استانداری تهران . حوزة معاونت سیاسی و امنیتی ، ص ١١ـ١٢؛ زنده دل ، ص ١٦٠؛ سازمان جغرافیائی نیروهای مسلّح ، ج ٣٨، ذیل آبادیهای «آفرین »، «خاتون آباد»، «جمال آباد»).

٢) شهر پاکدشت (جمعیت طبق سرشماری ١٣٧٥ ش ، ٢٢٠ ، ٤٩ تن ). در ارتفاع حدود ١٠٢٠ متری ، در ٢٥ کیلومتری شمال ورامین واقع است . کوه پارچین در شمال شرقی آن قرار گرفته است . حداکثر دمای آن به ْ٤٢ و حداقل آن به ْ٩- می رسد. میانگین بارش سالانة آن حدود ٢٠٠ میلیمتر است .

شهر از طریق جادة اصلی تهران ـ مشهد با تهران (در حدود ٢٥ کیلومتری شمال غربی ) و از همین طریق با ایوانکی (در ٤٠ کیلومتری جنوب شرقی ) و شهر گرمسار (در ٧١ کیلومتری جنوب شرقی ) ارتباط دارد. مؤسسة آموزش عالی ابوریحان بیرونی در این شهر دایر است (سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ج ٣٨، ص ٦٠؛ استانداری تهران . حوزة معاونت سیاسی و امنیتی ، ص ٢٠).

پاکدشت در گذشته روستایی بود که به سبب داشتن باتلاق ، آلودگی و نیز شیوع بیماری مالاریا، پَلشت (به معنای پلید، مردار) خوانده می شد (وزیری ، ص ٦٧).ظاهراً نخستین بار، ناصرالدین شاه در سفرنامه اش از پلشتِ پازوکیها که متعلق به محمدحسین ارباب بوده یاد کرده است (ص ٢٢٥). در ١٣٢٨ ش رزم آرا نام آن را پل دشت هم ضبط کرده است (ج ١، ص ٤٢). آبادی پلشت مرکز عملیات بنگاه خاور نزدیک بود و در ١٣٣١ ش به منظور تربیت مأموران بهداشت ، با همکاری این بنگاه و دولت ایران آموزشگاه بهسازی در آن تأسیس شد. براساس گزارش بنگاه در ١٣٣٧ ش /١٩٥٨، این آموزشگاه در خاورمیانه و خاور دور شهرت بسزایی کسب کرد ( دایرة المعارف فارسی ، ج ١، ذیل «پلشت »).

آبادی پلشت در ١٣٦٦ ش به پاکدشت تغییر نام یافت و در ١٣٧٠ ش به شهر تبدیل شد (ایران . وزارت کشور. ١٣٧٨ ش ، ص ١٦؛ سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح ، ج ٣٨، ص ٥٧).

منابع :
(١) استانداری تهران . حوزة معاونت سیاسی و امنیتی . دفتر امور اجتماعی ، نگاهی به اقلیم شناسی استان تهران ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٢) محمد امینی ، تاریخ اجتماعی ورامین در دورة قاجاریه ، ( بی جا ) ، ١٣٦٨ ش ؛
(٣) ایران . وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهی ایران ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٤) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٥) همو، سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(٦) همو، نشریة تاریخ تأسیس دار: ( تقسیمات کشوری ١٣٧٨ ) ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(٧) بیتا جمالپور، سیمای اقتصادی و اجتماعی شهرستان پاکدشت ( سال ١٣٧٥ )، تهران : سازمان برنامه و بودجة استان تهران ، ١٣٧٦ ش ؛
(٨) دایرة المعارف فارسی ، به سرپرستی غلامحسین مصاحب ، تهران ١٣٤٥ـ١٣٧٤ ش ؛
(٩) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیائی ایران ( آبادیها )، ج ١: استان مرکزی ، تهران ١٣٥٥ ش ، ١٣٢٨ ش ؛
(١٠) حسن زنده دل ، استان تهران ، تهران : نشر ایرانگردان ، ١٣٧٦ ش ؛
(١١) سازمان برنامه و بودجة استان تهران . معاونت آمار و اطلاعات ، آمارنامة استان تهران ١٣٧٧ ، تهران ١٣٧٨ ش ؛
(١٢) سازمان جغرافیائی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران ، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٣٨ : تهران ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(١٣) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: نتایج تفصیلی کل کشور ، تهران ١٣٧٦ ش ؛
(١٤) ناصرالدین قاجار، شاه ایران ، سفرنامة دوّم خراسان ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١٥) نقشة راههای ایران ، تهران : سازمان نقشه برداری کشور، ١٣٧٧ ش ؛
(١٦) سعید وزیری ، تاریخ ورامین ، ورامین ١٣٥٨ ش .

/ صنوبر منصوری /