پاس (حزب اسلامی سراسر مالزی ) ، مهمترین حزب اسلام گرای مالزی . ریشه های عقیدتی این حزب به جنبش اصلاح طلب اسلامی در مالایا، در آغاز قرن بیستم ، بازمی گردد. در دهة ١٣٢٠ ش / ١٩٤٠، حزب المسلمین به عنوان شاخة مذهبی حزب ناسیونالیست مالایا که تندرو اما اساساً سکولار بود، شکل گرفت . در ١٣٢٧ ش / ١٩٤٨ شورای عالی مذهبی (ماتا) ، در دانشکدة علوم دینی در گوننگ سمانگل (در ایالت پراک واقع در ساحل غربی ) تشکیل شد که تا سالها مرکز اندیشة سیاسی اسلامی بود. پس از وضع مقررات اضطراری برای مقابله با خیزش کمونیستی ١٣٢٧ ش / ١٩٤٨، جنبش تندرو مالایا فروپاشید. در ١٣٣٠ ش / ١٩٥١ فعالان مذهبی با پاکسازی حزب ناسیونالیست مالایا، مجمع اسلامی سراسر مالایا (مجمع اسلامی پان مالایایی ) را تشکیل دادند. نخست این مجمع با سازمان ملی مالایاییهای متحد (آمنو) که قویترین حزب سیاسی مالایایی بود و بیشتر به قومیت متعهد بود تا اسلام ، همکاری داشت . اما هنگامی که آمنو با انجمن چینیهای مالایایی (و سپس با کنگرة هندیهای مالایایی ) متحد شد، مجمع اسلامی سراسر مالایا از جریان اصلی جنبش ملی گرای مالایا دور شد. پاس که به عنوان حزب سیاسی به ثبت رسیده بود، در نخستین انتخابات فدرال مالایا در ١٣٣٤ ش / ١٩٥٥، دو سال پیش از کسب استقلال از حاکمیت بریتانیا، با این ائتلاف مخالفت کرد. این ائتلاف (که در آن آمنو برتری داشت ) از میان ٥٢ کرسی انتخابی ، ٥١ کرسی را به دست آورد، حال آنکه پاس تنها در حوزة انتخاباتی کریان (پراک ) پیروز شد. حزب پاس پس از ریاست برهان الدین الحلمی (رهبر پیشین حزب ناسیونالیست مالایا، ١٩٤٦ـ١٩٤٧، و رهبر حزب المسلمین )، در دسامبر ١٣٣٥ ش / ١٩٥٦ موقعیتی استوارتر یافت . برهان الدین با درآمیختن ملی گرایی افراطی و تعهد صریح به اسلام ، به عنوان اساس مالایایی که در آن مالایاییها برتری داشته باشند، حمایت روستاییان مالایایی را جلب کرد. در ایالات شمال ـ غرب (کدا و پرلیس ) و ساحل شرقی (ترنگانو و کلانتان ) که در آنها اکثریت با مالایاییها بود، پاس به مدرّسان مالایایی در مدارس مذهبی یا پندک ، ( رجوع کنید به پِسَنْتْرِن * ) تکیه کرد. در انتخابات ١٣٣٨ ش / ١٩٥٩ پاس حکومت ایالت ترنگانو را حفظ کرد و با اختلاف آرای زیاد در ایالت کلانتان پیروز شد. در انتخابات ١٣٤٣ ش / ١٩٦٤ پاس ایالت ترنگانو را از دست داد، اما حکومت بر کلانتان را تا اواخر ١٣٥٦ ش / ١٩٧٧ حفظ کرد. در مبارزة انتخاباتی سخت مشاجره آمیز ١٣٤٨ ش / ١٩٦٩ که موجب صف آرایی سیاسی حول مواضع فرقه ای شد، پاس ادعا کرد که آمنو در سالهای پس از استقلال ، به سبب مصالحه با کفار و نادیده گرفتن نیازهای جامعة روستایی ، دربارة مالایاییها کوتاهی کرده است . ائتلافی که آمنو در آن برتری داشت در دیوان رعیت ( = مجلس نمایندگان ) حائز اکثریت شد، اما به دو سوم آرا که برای اصلاح قانون اساسی ضروری بود، دست نیافت . احزاب غیر مالایایی بویژه حزب اقدام دموکراتیک و گراکان ٢٥ کرسی به دست آوردند، حال آنکه پاس به ١٢ کرسی (٣ر٢٧% کل آرا) دست یافت . این انتخابات و پیامد خونبار خشونتهای فرقه ای (در ٢٣ اردیبهشت ١٣٤٨/١٣ مه ١٩٦٩)، نقطه عطفی در تحولات سیاسی معاصر مالزی و حرکتی در جهت تجدید ساختار اقتصادی و اجتماعی آن کشور بود؛ ائتلاف سیاسی ، که آمنو جزء اصلی آن بود، به نام جبهة ملی بازسازی شد. حکومت یک رشته برنامه های پنج ساله را در حمایت از «سیاست جدید اقتصادی » آغاز کرد که اهداف آن حفظ رشد اقتصادی ، سوق دادن مالایاییها به نواحی جدید و در نهایت از بین بردن فواصل اجتماعی بود. در ١٣٥٣ ش / ١٩٧٤پاس که به ائتلاف حاکم ملحق شده بود و به عنوان بخشی از جبهة ملی فعالیت می کرد، ١٤ کرسی از ١٥٤ کرسی فدرال را به دست آورد. در ١٣٤٨ـ١٣٥٣ ش / ١٩٦٩ـ١٩٧٤، پاس به رهبری محمد اَسری حاجی مودا (کفیل ریاست حزب ١٩٦٤ـ١٩٧١، ریاست حزب ١٩٧١ـ١٩٨٢) به اوج موفقیتهای انتخاباتی خود دست یافت ، اما در اواخر دهة ١٣٥٠ ش / ١٩٧٠ رو به زوال گذاشت . مناقشات درونی ، پاس را دچار گسیختگی کرد. اقتدار پاس در کلانتان از دست رفت و از جبهة ملی بیرون رانده شد. در پایان ١٣٥٦ ش / ١٩٧٧ حکومت فدرال در کلانتان وضع فوق العاده اعلام کرد. نتایج انتخابات سال بعد (که در آن پاس ، رقیب اصلی جبهة ملی بود) نه تنها بر پایان حاکمیت پاس در کلانتان صحه گذاشت ، بلکه کرسیهای این حزب در مجلس فدرال را از چهارده کرسی به پنج کرسی کاهش داد.

با وجود این ، پاس به انتقاداتش از آمنو ادامه داد و از اواخر دهة ١٣٥٠ ش / ١٩٧٠ به بعد، این انتقادات با ظهور اصول گرایی در جای جای جهان اسلام ، بویژه انقلاب ( اسلامی ) ایران ، مقارن شد. به دنبال عملکرد ضعیف پاس در انتخابات ١٣٦١ ش / ١٩٨٢ (که در آن پنج کرسی به دست آورد)، محمد اسری از ریاست حزب کناره گیری کرد و یوسف راوا ، که ستیزه جوتر بود، رهبری پاس را در ١٣٦١ـ ١٣٦٨ ش / ١٩٨٢ـ١٩٨٩ عهده دار شد. پاس ، زیر نفوذ علما و در جهت ابراز هدف حزب مبنی بر ایجاد دولت اسلامی ، فتوایی صادر کرد که در آن همة حامیان آمنو کافرکیش تلقی شدند. رویدادی که در آن یک مسلمان مالایایی به دیگری برچسب کفر می زد (مشاجرة کافر ـ منگ کافر ) بویژه در ایالات ترنگانو، کلانتان و کدا شدت گرفت . در این مناطق آمنو و پاس برای جلب حمایت ، با یکدیگر رقابت داشتند و شوراهای روستایی مالایایی به لحاظ اتحاد با یکی از این دو حزب ، به دو گروه منشعب شدند.

از زمانی که مهاتیر محمد عهده دار ریاست حزب آمنو و نخست وزیر شده است (١٣٦٠ ش / ١٩٨١)، رقابت میان آمنو و پاس برای کسب قدرت ویژگی اصلی تحولات سیاسی مالزی بوده است . پاس در اعتراض به آمنو ــ که پاسدار ملی گرایی مالایاییها و پشتیبان حکومت مالزی است ــ و در انتقاد از سیاست جدید اقتصادی جبهة ملی ، از حمایت دانشگاههای اسلامی و بسیاری از مالایاییها در مؤسسات آموزش عالی محلی و دانشجویان مالایایی خارج از کشور برخوردار بود. همچنین پاس با جنبش جوانان مسلمان مالزی به رهبری انورابراهیم روابطی برقرار کرد. گرچه آمنو به منافع مالایا متعهد بود، نمی توانست ایدئولوژیی را برتابد که منافی ملی گرایی سکولار و ماده گرایی باشد. رهبران آمنو راهبرد پاس را در کشوری که شمار مالایاییهای (مسلمانان ) آن فقط کمی بیش از نصف کل جمعیت آن بود، فاجعه آمیز دانستند و رد کردند. آمنو چالش جنبش «دعوت » (احیاگران اسلامی ) را جدی گرفت ، که در نتیجة آن حکومت موضع اسلامی شفافتری در مسائلی چون بانکداری ، آموزش عالی و ساخت مساجد اتخاذ کرد. وانگهی ، در ١٣٦١ ش / ١٩٨٢ مهاتیر محمد، انور ابراهیم را در کابینة خود پذیرفت و بدین وسیله نفوذ جنبش جوانان مسلمان مالزی را کاهش داد. در آبان ١٣٦٤/ نوامبر ١٩٨٥ هنگامی که پلیس مالایا در ممالی (واقع در کدا) به سوی کشاورزان مالایایی آتش گشود و پاس چهارده شهید در راه اسلام داد، درگیری میان حکومت و پاس به اوج خود رسید.

انتخابات ١٣٦٥ ش / ١٩٨٦ که در آن تنها یک نماینده از حزب پاس به مجلس فدرال ــ با ١عضو ــ راه یافت ، از نفوذ آمنو بر مالایاییها حکایت می کند. پیروزی آمنو می تواند ناشی از عواملی چون کارآیی و در اختیار داشتن رسانه ها، و شاید مهمتر از همه به سبب تماسهای پاس با رأی دهندگان چینی باشد. تلاش پاس در تشکیل جبهة مخالف ، با مشارکت غیر مالایاییها، بی ثمر ماند، اما به وجهة مالایایی پاس لطمه زد، و رأی دهندگان مالایایی علایق نژادی را به جای اصول اسلامی برگزیدند. قید و بندهای حکومت ، پاس را در محدودیت قرار داد. بیشترین محدودیت ناشی از «قانون امنیت داخلی » بود. با اینهمه ، جنگ قدرتی که در ١٣٦٦ـ ١٣٦٩ ش / ١٩٨٧ـ١٩٩٠ روی داد آمنو را تضعیف کرد و فرصتی برای پاس فراهم ساخت تا موقعیت خود را ارتقا دهد. در ١٣٦٦ ش /١٩٨٧ میان تنگو رزالیغ و مهاتیر محمد مبارزة خطرناکی برای رهبری حزب درگرفت که به دودستگی در آمنو منجر شد. آرایش سیاسی جدیدی در حال شکل گیری بود؛ ائتلاف چندنژادی در جبهة ملی که در آن همچنان حزب آمنو به رهبری مهاتیر محمد تفوق داشت ، برای نخستین بار از سوی ائتلاف احزاب رقیب که دچار ناهمگونی عقیدتی و نژادی بودند، به مبارزه فراخوانده شد. پاس و «سمانگاتِ ٤٦ » (حزبی که از تشکل مخالفان آمنو به رهبری تنگو رزالیغ به وجود آمد)، جنبش اتحاد مسلمانان را تشکیل دادند و در جبهة خلق به حزب اقدام دموکراتیک که چینیها درآن برتری داشتند، پیوستند. طی مبارزة انتخاباتی ١٣٦٩ ش / ١٩٩٠ پاس اصول گرایی خود را تعدیل و شعار «توسعة سازگار با اسلام » را اتخاذ کرد. اما این سه حزب ناهمگون از عهدة حل اختلافاتشان برنیامدند. جبهة ملی به طور کل و آمنو به طور خاص با اکثریت چشمگیر آرا به مجلس راه یافتند. مالایاییها بجز در کلانتان که جنبش اتحاد مسلمانان حکومت ایالتی آن را تشکیل داد، به پاس و سمانگاتِ ٤٦ رأی ندادند. با وجود این ، پاس در مجلس فدرال شمار نمایندگان خود را از یک به هفت افزایش داد.

منابع :

(١) Mohamad Abu Bakar, "Islam and nationalism in contemporary Malay society", in Islam and society in Southeast Asia , ed. Taufik Abdullah and Sharon Siddique, Singapore: Institute of Southeast Asian Studies, ١٩٨٦, ١٥٥-١٧٤;
(٢) N. J. Funston, Malay politics in Malaysia: a study of the United Malays National Organisation and Party Islam , Kuala Lumpur ١٩٨٠;
(٣) C. S. Kesseler, Islam and politics in a Malay state: Kelantan ١٨٣٨-١٩٦٩ , Ithaca ١٩٧٨;
(٤) G. P. Means, Malaysian politics ٢ , London ١٩٧٦;
(٥) idem, Malaysian politics: the second generation , Singapore ١٩٩١;
(٦) Hussin Mutalib, Islam and ethnicity in Malay politics , Singapore ١٩٩٠;
(٧) Judith Nagata, "Religion and social change: the Islamic revival in Malaysia", in Pacific Affairs , LIII (Fall ١٩٨٠), ٤٠٥-٤٣٩.

/ ا. ج . استوک ول ، با اندکی تلخیص از ( د. اسلام ) /

تکمله . در ١٣٧٠ ش /١٩٩١ وزارت داخله ، فعالیت روزنامة حرکة ، ترجمان (ارگان ) پاس ، را به موجب قانون مطبوعات محدود کرد و آن را از نشریه ای عمومی به نشریة داخلی حزب مبدل ساخت ( > دستینة سیاسی جهان : ١٩٩٨ < ، ص ٥٨٢).

در نهمین دورة انتخابات مجلس در ٤ـ ٥ اردیبهشت ١٣٧٤/ ٢٤ـ ٢٥ آوریل ١٩٩٥ که با مبارزة تنش آمیز احزاب مخالف همراه بود، احزاب مخالف نسبت به پوشش جانبدارانة رسانه ها و به کارگیری روشهای غیردموکراتیک حکومت مهاتیرمحمد، اعتراض جدی داشتند. در این دور از انتخابات پاس با همان ترکیب ائتلاف مخالفان در ١٣٦٩ ش /١٩٩٠ به مبارزه پرداخت و با کسب ٢٣ کرسی در کلانتان ، پنج کرسی در ترنگانو، و یک کرسی در هریک از ایالتهای پراک و کدا، بر سی کرسی از مجالس ایالتی دست یافت و همانند انتخابات ١٩٩٠، تنها هفت کرسی مجلس نمایندگان را به خود اختصاص داد. در مقابل ، ائتلاف جبهة ملی اکثریت آرا را در ده مجلس ایالتی ، از یازده مجلس ، به دست آورد و در اغلب این ایالتها اکثریت دوسوم کرسیها را حائز شد. بعلاوه ، با کسب ١٦٢ کرسی از ١٩٢ کرسی مجلس نمایندگان ، به پیروزی چشمگیری دست یافت . با وجود این ، پاس که قویترین حزب مخالف بود، همچنان اقتدار خود را در ایالت کلانتان حفظ کرد ( > گزارش کیزینگ از حوادث

جهان ١٩٩٥ < ، ص ٤٠٥٠٨ـ ٤٠٥٠٩؛
> دستینة سیاسی جهان : ١٩٩٨ < ، ص ٥٧٦؛
کاظمی ، ص ( ٣ ) ؛
> کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٨ < ، ج ٢، ص ٢٢٠٥).

پاس که معتقد بود سلطان در امور دولتی مداخله می کند، اقداماتی برای محدود کردن اختیارات او در پیش گرفت . سمانگات ٤٦، در مخالفت با پاس ، از سلطان جانبداری کرد و در ١٣٧٥ ش /١٩٩٦ از جنبش اتحاد مسلمانان جدا شد و به آمنو پیوست . این امر موجب برهم خوردن موازنة قدرت در کلانتان و تضعیف پاس شد ( > حزب اسلامی مالزی درس می آموزد... < ، ص ١ـ٢؛
> دستینة سیاسی جهان : ١٩٩٨ < ، ص ٥٧٩؛
> کتاب سال جهان اروپا ١٩٩٨ < ، ج ٢، ص ٢٢٠٦).

با برکناری انور ابراهیم ، معاون نخست وزیر مالزی ، به اتهام فساد اخلاقی و سوء استفاده از قدرت و بازداشت وی در ١٣٧٨ ش / ١٩٩٩، پاس تظاهرات و راهپیماییهایی در حمایت از وی در کوالالامپور برگزار کرد (کاظمی ، ص ( ٣ ) ؛
ارلیش ، ص ١، ٤ـ ٥).

دهمین دورة انتخابات عمومی مالزی پیش از موعد مقرر، در ٨ و ٩ آذر ١٣٧٨/٢٩ و ٣٠ نوامبر ١٩٩٩ با شرکت ٣٢ حزب سیاسی به طرز مسالمت آمیزی برگزار شد. در این انتخابات ، مبارزة اصلی میان ائتلاف جبهة ملی به رهبری مهاتیر محمد و ائتلاف جایگزین ، متشکل از پاس ، اقدام دموکراتیک ، عدالت ملی و مردم مالزی ، بود. ائتلاف جایگزین چندماه قبل از تاریخ برگزاری انتخابات ، تشکیل شد. در این انتخابات ، جبهة ملی با کسب ١٤٨ کرسی مجلس نمایندگان عهده دار تشکیل دولت جدید شد، اما ایالت نفت خیز ترنگانو در اختیار پاس قرار گرفت . افزون بر این ، پاس در ایالت کدا، زادگاه مهاتیر محمد، نیز آرای قابل توجهی به دست آورد. بدین ترتیب ، پاس از شرایط سیاسی جامعة مالزی و نارضایتی مالایاییها از حزب آمنو بیشترین بهره برداری را کرد (بابایی ، ص ١ـ ٥).

از ١٣٦١ ش /١٩٨٢ به بعد، با توجه به تحولات ناشی از انقلاب اسلامی ایران ، گرایشهای اسلامی در حزب افزایش یافته و پاس از انقلاب اسلامی ایران ، به عنوان الگوی عملی حکومت اسلامی ، تأثیر پذیرفته است ( > حزب اسلامی مالزی (پاس ): معرفی مختصر < ، ص ٢؛
> دایرة المعارف جهان اسلام آکسفورد < ، ذیل "Partai Islam Se-Malaysia" ؛
نیز رجوع کنید به کاظمی ، ص ( ١ـ٢ ) ؛
«حزب اسلامی پاس ، ایده ها و موقعیت ها»، سند ش ٨٥٩٨، ص ٢ـ٣؛
«انتشار کارت تسلیت به مناسبت ارتحال امام خمینی ...»، سند ش ٧٥٢).

رهبران پاس کوشش کرده اند که در حکومت چندین سالة خود بر ایالت کلانتان ، نمونه ای عینی از کشور اسلامی را معمول دارند؛
تلاش این حزب در اجرای حدود اسلامی از طریق دادگاههای مذهبی این ایالت ، الزامی کردن پوشش اسلامی برای کارمندان و رعایت شئون اسلامی در مراکز عمومی و دولتی شواهدی بر تأیید این مدعاست («حزب اسلامی پاس ، ایده ها و موقعیت ها»، سند ش ٨٥٩٨، ص ١ـ٣). افزون بر آن ، پاس قصد دارد که حدود اسلامی را در ایالت ترنگانو نیز به اجرا درآورد (وان حمیدی حمید و مصطفی کمال بصری ، ص ١).

در سلسله مراتب ساختار حزب پاس ، رهبری عالی در رأس قرار دارد و شورای علما، که در کمیتة مرکزی مستقر است ، بر سیاستهای حزب نظارت دقیق دارد. این شورا به همراه شورای جوانان و شورای زنان مسلمان ، برای پشتیبانی کمیتة مرکزی ایجاد شده است . کمیتة اصلی ایالتی حزب که در ردة بعدی قرار می گیرد از سه شورای مشابه تشکیل شده است و در سطح ایالتی فعالیت می کند. در ردة سوم که از الگویی مشابه برخوردار است ، اعضای عادی حزب فعال اند. کادر رهبری حزب از مرشد عام ، رئیس حزب ، قائم مقام ، معاون رئیس ، رئیس شورای علما، رئیس شورای جوانان و رئیس شورای زنان مسلمان تشکیل یافته است ( > حزب اسلامی مالزی (پاس ): معرفی مختصر < ، ص ٢ـ٣). طبق آخرین برآورد (١٩٩٩)، پاس قریب نیم میلیون عضو دارد و از آنجا که بسیاری از غیرمسلمانان مالزی به عضویت در این حزب علاقه مندند، رهبری حزب تصمیم دارد که با اصلاح اساسنامة حزب ، امکان پذیرش غیر مسلمانان را به عنوان عضو وابسته فراهم سازد (همان ، ص ٣ـ٤؛
ارلیش ، ص ٣؛
> مالزی : نظر مثبت حزب اسلامی مالزی برای پذیرش غیرمسلمانان < ، ص ١).

منابع :
(٨) «انتشار کارت تسلیت به مناسبت ارتحال امام خمینی (ره ) به ابتکار حزب اسلامی مالزی »، سند ش ٧٥٢ موجود در بخش اسناد و آرشیو مرکز اطلاع رسانی و خدمات رایانه ای سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ؛
(٩) علی بابایی ، انتخابات عمومی مالزی ، ١٣٧٨ ش (گزارش منتشر نشدة موجود در وزارت امورخارجه ، ادارة دوم جنوب شرقی آسیا)؛
(١٠) «حزب اسلامی پاس ، ایده ها و موقعیت ها»، سند ش ٨٥٩٨ موجود در بخش اسناد و آرشیو مرکز اطلاع رسانی و خدمات رایانه ای سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ؛
(١١) علی کاظمی ، حزب اسلامی « پاس » مالزی ، ( بی تا. ) ، (گزارش منتشر نشدة موجود در وزارت امورخارجه ، دفتر تحقیقات اسلامی )؛

Richard S. Ehrlich, Islam stoned . [on-line(. Availab: http: //www. Zolatimes. com/v٢.٣٥/ islam-stoned. html;
The Europa world yearbook ١٩٩٨, London ١٩٩٨, s.v. "Malaysia";
The Islamic Party of Malaysia (PAS) : a brief introduction, (٢٠ Oct. ١٩٩٨). )on-line(. Available: http: //www. jaring. my/pas/ pusat/intro-pas. html;
Keesing's record of world events ١٩٩٥, new digest for April ١٩٩٥, ed. by Roger East, vol. ٤١, no.٤ (April ١٩٩٥);
Malaysia: Malaysia's Islamic Party `positive' towards accepting non- Moslems. )on-line(. Available: http:// www. parti- pas.org /utama/afp.htm;
Malaysia's Islamic Party learns a lesson and graduates to the next stage. )on-line]. Available: http:// muslimedia. com/ ARCHIVES/ sea ٩٨/ pas. htm;
The Oxford encyclopedia of the modern Islamic world, ed. John L. Esposito, New York ١٩٩٥, s.v. "Parti Islam Se- Malaysia" (by Diane K. Mauzy);
Political handbook of the world: ١٩٩٨ , ed. Arthur S. Banks and Thomas C.

Muller, New York: CSA Pubs., ١٩٩٨;
Wan Hamidi Hamid and Mustafa Kamal Basri, Hadi plans Islamic laws for Terengganu (١ Dec. ١٩٩٩). [on-line]. Available: http: // thestar. com.my/on line/newsreport. asp? file =/ ١٩٩٩/١٢/١.

/ جواد کریمی /