دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٦٠٤
پاز (یا باژ/ پاژ/ باز/ فاز/ باج ) ، زادگاه فردوسی ، نزدیک طوس ، در شهرستان مشهد. ویرانه هایی به نام قلعه کهنه در چند صدمتری آبادی فاز کنونی در دهستان تَبادکان ، بخش مرکزی (حومه ) شهرستان مشهد در پانزده کیلومتری مشرق آرامگاه حکیم فردوسی در طوس قرار دارد. برخی آن را مطابق با شهر قدیمی پاژ، زادگاه فردوسی ، می دانند ( رجوع کنید به پورکریم ، ص ٣٠ـ٣١). نظامی عروضی (متوفی ٥٦٠) پاژ را دهی در ناحیة طبران طوس (ص ٧٥) و یاقوت حموی (ج ١، ص ٤٦٦) آن را میان طوس و نیشابور ضبط کرده است . پاژ تا حملة مغول در اوایل قرن هفتم ، دهی بزرگ و آباد بوده ، و نظامی عروضی در وصف آن نوشته است : «... بزرگ دیهی است و از وی هزار مرد بیرون آید و فردوسی در آن دیه شوکتی تمام داشت ...» (همانجا). سَمعانی (متوفی ٥٦٢) که در سدة ششم چندین بار در آنجا اقامت کرده است ، می نویسد: «فاز قریه ( ای ) مشهور است در طوس که به آن باز هم می گویند و مسجد جامع دارد و محدث مشهور ابوبکر محمدبن وکیع بن دواس فازی منسوب به آنجاست » (ج ٤، ص ٣٣٧). یاقوت حموی از شهر دیگری به نام باز/ فاز در ناحیة مرو نیز یاد کرده است (ج ١، ص ٤٦٦، ج ٣، ص ٨٤١).
منابع :
(١) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، تهران ١٣٧٧ ش ، ص ١٨؛
(٢) هوشنگ پورکریم ، «پاژ: زادگاه فردوسی »، هنر و مردم ، دورة جدید، ش ٨٢ (مرداد ١٣٤٨)؛
(٣) عبدالکریم بن محمد سمعانی ، الانساب ، چاپ عبدالله عمر بارودی ، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
(٤) احمدبن عمر نظامی ، چهارمقاله ، چاپ محمدمعین ، تهران ١٣٣٣ ش ؛
(٥) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥.
/ خسرو خسروی /