پادشاهی مسجد ، (تلفظِ محلی : بادشاهی مسجد) یا مسجدِ عالمگیری ، در لاهور. ظرفیت این مسجد ٠٠٠ ، ٧٥ تن

و مساحتش ١٤٣ر٨٦٣ ، ٣٣ مترمربع است و از بزرگترین

مساجد جهان به شمار می آید. احداث این مسجد در لاهور به فرمان اورنگ زیب عالمگیر (حک : ١٠٦٨ـ ١١١٨) و با اختصاص سه میلیون (سی لک ) روپیه برای آن آغاز شد (چغتایی ،

ص ٦). در ١٠٨٤ برادر رضاعی اورنگ زیب ، مظفرحسین معروف به فدائی خان کوکه ، بنای مسجد را به پایان رسانید (کتیبة فارسی بالای درِ ورودی به خط ثلث و نستعلیق ).

بنای مسجد بر روی صفه ای بلند با یک رشته پلکان ، تقلیدی از مسجد جمعة شاهجهان آباد در دهلی است (پروین حسن ، ص ١٧٣).

بنای اصلی از سنگ سرخِ کوههای فتح پور سیکری و بیانه است ؛ اما از گچ و خشتهای شاهجهانی نیز در ساخت آن استفاده و برای ایجاد تنوع در رنگ ، سطح سنگهای سُرخ منبت و با سنگ سفید کوههای مکرانة جودهپور پَرچین کاری * شده است . با وجود این ، رنگ سُرخ بر کلّ نمای مسجد غلبه دارد.

درِ اصلی ورودی ، در سمت شرق و از سطح زمین حدود نُه متر بلندتر است . از زمین تا این در، ٢٢ پله ، با سنگ ابری کابلی ، وجود دارد. ورودی مسجد خود بنایی کامل و شاهانه به سبک معماری تیموریان است که در دو طبقه به صورت مکعب و شامل اقامتگاه امام جماعت و مکتب و کتابخانة مسجد است .

شبستان مسجد با دیواری محاذی طول آن ، دو بخش شده است . در قسمت جلو دری بزرگ در وسط و پنج پنجدری کوچک در شمال و جنوب قرار دارد. در قسمت عقبی شبستان نیز درها به همان ترتیب و تعداد است . در وسط شبستان عقبی که با سنگ سفید ساخته شده ، محراب و منبر نیز قرار دارد. این قسمت قلب مسجد است و زیباترین تزیینات و گلکاری روی سنگ مرمر در آن انجام گرفته است . منبر فعلی را در دورة متأخر ساخته اند (چغتایی ، ص ١١). بالایِ بنایِ این شبستان ، سه گنبد روی قوسهای نیمدایره قرار گرفته است . گنبد میانه بزرگتر و دو گنبد طرفین کوچکتر و هم اندازة یکدیگر است . این گنبدهای مرمرین چون مروارید می درخشند و قُبّه طلایی روی آنها به الماس می ماند (گارودی ، ص ٢٨٩). اندازة گردنة گنبد میانه حدود ده متر و گنبدهای اطراف حدود شش متر و نیم است . روی این گنبدها گُل نیلوفر وارونه ای با سنگ سفید ساخته اند.

از مشخصه های مسجد چهار منار بلند با سنگ سرخ در چهار گوشة مسجد است . هر منار به طول حدود ٥ر٤٣ متر روی سکویی هشت گوشه قرار دارد. خود این سکو شش متر از سطح زمین بلندتر است . هر منار سه طبقه دارد و زایران و سیاحان اجازه دارند که به بالای منارها بروند.

صحن مسجد مربعی به مساحت ٨٨١ر٨٩٩ ، ٢٥ متر مربع است و در وسط آن حوض آبی به مساحت ٢٥٧٦ر٢٣٢ متر مربع قرار دارد. در شمال و جنوب و شرق صحن دالانی ساخته شده که از سطح صحن حدود یک متر بلندتر است . در ١٢٧٢/ ١٨٥٦ انگلیسیها به دلایل سوق الجیشی دالانِ شرقی را ویران کردند ( رجوع کنید به دنبالة مقاله ) اما دولت پاکستان آن را بازسازی و لوله کشی آب کرد.

در کّلِ بنای مسجد چهار نوع آرایش به کار رفته است : منبت کاری روی سنگ ، پرچین کاری ، کنده کاری سنگ سُرخ و پُرکردن آن با سنگهای برآمدة ملوّن ، و نقاشی روی گچ سفید.

پس از انقراض حکومت مسلمانان در شبه قاره و روی کار آمدن سیکها در پنجاب در قرن دوازدهم /هجدهم ، سیکها پادشاهی مسجد را تصرف و از آن به عنوان سنگر، پادگان نظامی ، مرکز مهمات و طویلة اسبان استفاده کردند. آنها سنگهای قیمتی آن را کندند و لوازم گرانبهای مسجد را از بین بردند (کنهیالال هندی ، ص ١٥٨). در جنگهای بین جانشینان مهاراجه رنجیت سنگه ، شیر سنگه توپهای سبک را بالای منارها نصب کرد تا مخالفان خود را، که در ارگ لاهور محصور بودند، به گلوله بندد. گلوله های توپ نیز که از ارگ شلیک می شد موجب تخریب بیشتر مسجد گردید. در جمادی الاولی ١٢٦٥/ مارس ١٨٤٩ انگلیسیها پنجاب را از سیکها گرفتند و این مسجد به تصرف آنان درآمد. تا ١٢٧١/ ١٨٥٥ پادشاهی مسجد مرکز مهمات آنان و ورود نمازگزاران به آن ممنوع بود تا اینکه مهمات را به محلی دیگر بردند و در جمادی الاولی ١٢٧٢/ ژانویة ١٨٥٦ مسجد را به مسلمانان واگذاشتند (محمدباقر، ص ٣٣٣؛ محمدلطیف ، ص ١١٥). اما انگلیسیها دالان شرقی مسجد را از میان بردند تا میان ارگ ، که محل استقرار ارتش انگلیس بود، و مسجد حایلی نباشد و آنان بتوانند فعالیتهای مسلمانان را در مسجد تحت نظر قرار دهند. از ١٢٨٢/ ١٨٦٥ تلاشهایی برای بازسازی پادشاهی مسجد، آغاز گردید و با پولی که مسلمانان لاهور جمع کردند و هزینه ای که دولت پنجاب به مرمت مسجد اختصاص داد، در طول سالهای ١٢٩٢ـ ١٣٣٨/ ١٨٧٥ـ١٩٢٠ اولین مرحلة بازسازی مسجد انجام گرفت . دومین مرحلة بازسازی را ادارة امور مردم هند در ١٣١٨ ش / ١٩٣٩ شروع کرد. در ١٣٢٦ ش / ١٩٤٧ با تأسیس پاکستان کار بازسازی مسجد را ادارة امور مردم پاکستان به عهده گرفت و جمعاً با صرف هزینة ٠٠٠ ، ٩٠٠ ، ٤ روپیه در طول ٢١ سال ، بازسازی همه جانبة مسجد روی خطوط معماری اصلی در ١٣٣٩ ش / ١٩٦٠ به پایان رسید (چغتایی ، ص ٢١ـ٢٣). هم اکنون ادارة اوقاف پنجاب مسجد را اداره و امام جماعت و خطیب و مؤذن را منصوب می کند. در این مسجد علاوه بر اقامة نمازهای یومیه ، نمازهای جمعه ، عیدین و تراویح مطابق مذهب حنفی برگزار می شود.

پادشاهی مسجد، نشان قدرت و برادری مسلمانان منطقه شناخته می شود. در ١٣٣١/ ١٩١٣ که ایتالیا به لیبی حمله کرد اقبال لاهوری (١٢٩٤ـ١٣٥٧) در این مسجد و در اجتماع بزرگ مسلمانان منظومة تاریخی خود «به حضور رسالت مآب » را خواند و از شهدا تجلیل کرد (برای متن منظومه رجوع کنید به اقبال لاهوری ، ص ١٩٧). نماز بر جنازة اقبال با شرکت هزاران تن در همین مسجد اقامه و جسد او در ضلع جنوبی و بیرون از محوطة مسجد به خاک سپرده شد. در ١٣٥٣ ش / فوریة ١٩٧٤، سران کشورهای اسلامی که به منظور شرکت در دومین اجلاس سران به لاهور رفته بودند، نماز جمعه را در همین مسجد اقامه کردند.

پادشاهی مسجد علاوه بر حفظ جایگاه فعال خود به عنوان عبادتگاه ، دارای جاذبة جهانگردی است . بخشی از اتاقهای مسجد در طبقة دوم ساختمانِ درِ ورودی اکنون گنجینة اشیای مقدس است . این اشیا به حضرت محمد صلی الله علیه وآله و سلم و حضرت علی و حضرت فاطمه و امام حسین علیهم السلام و اویس قرنی و شیخ عبدالقادر گیلانی (متوفی ٥٦١) منسوب است و بنا به روایتی امیرتیمور گورکانی پس از گشایش دمشق (٨٠٣) و فتح ترکیه (٨٠٥) این اشیای متبرک را به دست آورد و آنها را به سمرقند برد و سپس ظهیرالدین بابر (حک : ٩٣٢ـ٩٣٧) آنها را به هندوستان منتقل کرد. این اشیا دست به دست در خانواده های حکومتی نگهداری شد، تا اینکه فقیر سیّدنورالدین منوّر (متوفی ١٢٦٨) آنها را خرید و وقف پادشاهی مسجد کرد (قریشی ، ص ٥٦٨ ـ ٥٦٩؛ محمدلطیف ، ص ١١٥ـ ١١٦).

منابع :
(١) محمد اقبال لاهوری ، کلیات اقبال (اردو): بانگ درا ، لاهور ١٩٧٣؛
(٢) سوجان رای بهنداری ، خلاصة التواریخ ، چاپ ظفرحسن ، دهلی ١٩١٨؛
(٣) محمد عبدالله چغتایی ، بادشاهی مسجد لاهور ، لاهور ١٩٧٢؛
(٤) محمد عبدالله قریشی ، «مساجد»، نقوش ، ش ٩٢ (فوریة ١٩٦٢)؛
(٥) کنهیا لال هندی ، تاریخ لاهور ، چاپ کلب علی خان فایق ، لاهور ١٩٧٧؛
(٦) طارق والی ، نهج الواحد فی عمارة المساجد ، بحرین ١٩٩٣، ص ١٨٣ـ١٨٤؛

(٧) Muhammad Baqir, Lahore: past and present , Lahore ١٩٥٢;
(٨) Roger Garaudy, Mosquee miroir del Islam , Paris ١٩٨٥;
(٩) Perween Hasan, "The Indian subcontinent", in The Mosque: history, architectural development and regional diversity , ed. Martin Frishman and Hasan-uddin Khan, London ١٩٩٤;
(١٠) Muhammad Latif, Lahore: its history, architectural remains and antiquities , Lahore ١٨٩٢.

/ عارف نوشاهی /