پاپوس اسکندرانی ، ریاضیدان و اخترشناس یونانی قرن چهارم میلادی ، اهل اسکندریه . آرای او نزد دانشمندان دورة اسلامی شناخته شده بوده و برخی آثارش نیز به عربی برگردانده شده است . از زندگی او اطلاع زیادی در دست نیست . از معدود آگاهیهای ما دربارة او این است که سالهای نخست زندگیش در زمان پادشاهی دیوکلتیانوس (دیوکلسین ) امپراتور روم (متوفی ٣١٣ میلادی ) گذشته است ( زندگینامة علمی دانشوران ، ترجمة فارسی ، ج ٣، ص ٣٦٩). نام وی در منابع دورة اسلامی به صورت بَبُس با صورتهای تحریف شدة بلس الرومی ، بنس ، پلس ( یونانی ) ، بولس و قوقس آمده است . علاوه بر ریاضی و نجوم ، او در جغرافیا و موسیقی نیز آثاری داشته است (سلان ، ص ٤٣١؛
خازنی ، ص ٢٨؛
ابن ندیم ، ص ٥٤٣؛
دانش پژوه ، ١٣٥٥ش ، ص ٣٤؛
قفطی ، ص ١٣٩).

در نوشته های پاپوس ، آرای دانشمندان مختلفی بررسی شده و بسیاری از اطلاعات ما دربارة دانشمندان پیش از او، همچون اقلیدس * ، اریستارخوس و اروکینوس (که هیچ آگاهی دیگری درباره اش نداریم ) از طریق آثار او برجای مانده است . براساس نوشته های پاپوس است که امروزه می دانیم اقلیدس کتابی به نام > پوریسم ها < داشته که به دست ما نرسیده است (دربارة موضوع این کتاب ((ر.ک.ب)) زندگینامة علمی دانشوران ، ترجمة فارسی ، ج ٢، ص ١٥ـ١٦). مهمترین آرای به جا مانده از پاپوس در کتاب اصلی او موسوم به > مجموعه < ( ((ر.ک.ب)) ادامة مقاله ) گرد آمده است . او در بخشهای مختلف این اثر عملاً به تمامی عرصه های ریاضیات یونان پرداخته است (همان ، ج ٣، ص ٣٧٠). آرای پاپوس بر بسیاری از دانشمندان پس از او اثر گذاشته است . برگرن (ص ١٣٧ـ١٤٢) معتقد است که پژوهشهای ابوریحان بیرونی در تحدید نهایات الاماکن دربارة بعضی اعمال جغرافیای ریاضی ، از جمله تعیین عرض جغرافیایی شهرها، با آنچه پاپوس در هشتمین مقالة مجموعه آورده است شباهتهای زیادی دارد. همچنین باب هفتم از مقالة اول (ص ٢٨ـ٣٣) میزان الحکمة عبدالرحمان خازنی * به طور کامل به شرح ساخت وسیله ای برای سنجش وزن مخصوص مایعات مختلف اختصاص دارد که ساخت آن به پاپوس ( در اصل نوشته : قوقس ) نسبت داده شده است ( زندگینامة علمی دانشوران ، ترجمة فارسی ، ج ٣، ص ٣٧٨). با این وسیله ، براساس شرح خازنی (ص ٣٢)، نسبت وزن انواع مایعات از جمله آب شهرهای مختلف به همدیگر سنجیده می شده است . برای آشنایی با بهره مندی دکارت ، نیوتن و ریاضیدانان دیگر از آرای پاپوس ((ر.ک.ب)) زندگینامة علمی دانشوران ، ترجمة فارسی ، ج ٣، ص ٣٧٢ و متن اصلی ، ج ١٢، ص ٤٤٦.

آثار: ١) > مجموعه < ، یا به یونانی : سوناگوگه ، مهمترین اثر ریاضی پاپوس است که بخشهایی از آن به جا مانده است . این اثر در اصل شامل هشت یا دوازده مقاله بوده است (همان ، ترجمة فارسی ، ج ٣، ص ٣٦٩) که از این میان تمامی مقالة اول و قسمت اعظم مقالة دوم از بین رفته است . از مقاله های نهم تا دوازدهم نیز، که در نسبت دادن آنها به او تردید کرده اند، چیزی باقی نمانده است (هیث ، ج ٢، ص ٣٥٧ ـ ٣٥٨). موضوع مقاله های سوم تا هشتم مجموعه ، به ترتیب ، عبارت اند از: تناسب و احجام محاطی و تضعیف مکعب ، منحنیهای مارپیچی و اقسام دیگر منحنیها، اشکال متساوی المحیط ، کره ها، تحلیل (ریاضی ) و مکانیک (اولیری ، ص ٥٤ـ٥٥). مقالة هشتم > مجموعه < را مترجمی ناشناس به عربی برگردانده است (برگرن ، ص ١٤١ـ١٤٢) که نسخه های مختلفی از آن به نام مدخل فی الحیل وجَرالاثقال (کاراتای ، ج ٣، ص ٧٣٧) و یا با عنوان کاملتر مدخل الی ' علم الحیل یُذکَرُ فیهِ علم مرکزالثقل و کیفَ یُرفعُ الثقل العَظیم بالمقدارالیسیر مِنَالقُوه (سزگین ، ج ٥، ص ١٧٥) وجود دارد. جکسون در نشریة اسلامیک کوارترلی این ترجمه را معرفی و بررسی کرده است . ٢) شرح مجسطی که تنها بخشهایی از آن به زبان اصلی (یونانی ) باقی مانده است ( زندگینامة علمی دانشوران ، ترجمة فارسی ، ج ٣، ص ٣٧٤ـ٣٧٥). ٣) تفسیر المقالة العاشرة من کتابِ اقلیدس ، شرح پاپوس بر مقالة دهم کتاب اصول اقلیدس که ابن ندیم (همانجا) از آن نام برده است . ترجمه ای عربی از این شرح که ابوعثمان دمشقی (ریاضیدان قرن سوم هجری ) فراهم آورده است ، با عنوان المقالة الاولی ' من کتاب بِبُس فی الاَعظام المنطقة والصَّم التی ذُکِرَت فی المقالة العاشرة من کتاب اُوقلیدس فی الاُسطُقسات وجود دارد (سلان ، همانجا) که با قرینة ذکر نام پاپوس (ببس ) از او دانسته شده است . این کتاب را یونگه و تامسون ، به همراه ترجمة انگلیسی و با حاشیه ای مفصل ، به چاپ رسانده اند. ٤) کتاب عنصرالموسیقی که احتمالاً شرحی بر هارمونیکا ی بطلمیوس است . متن لاتینی این کتاب به فرفوریوس (فیلسوف یونانی قرن سوم میلادی ) نیز نسبت داده شده است ( زندگینامة علمی دانشوران ، ترجمة فارسی ، ج ٣، ص ٣٧٨). این کتاب را اسحاق بن حنین به عربی برگردانده ، و در آن نام نویسنده بولس ضبط شده است . ازینرو آن را به بولس اجانیطی * (آتش ، ص ٤١) و پولسِ فارسی * (دانش پژوه ، ١٣٥٥ ش ، ص ٣٤) نسبت داده اند. اما سزگین (ج ٥، ص ١٧٦) آن را از پاپوس دانسته است . از این کتاب دو نسخة خطی در ترکیه وجود دارد (آتش ؛
سزگین ، همانجاها) و میکروفیلم یکی از این نسخه ها در دانشگاه تهران نگهداری می شود (دانش پژوه ، ١٣٤٨ ش ، ج ١، ص ٤٤٥). ٥) > وصف جهان < در جغرافیا که اصل یونانی آن باقی نمانده است ، اما ترجمه ای قدیمی از آن به زبان ارمنی وجود دارد. در تعلق این اثر به پاپوس نیز شک کرده اند ( زندگینامة علمی دانشوران ، ترجمة فارسی ، ج ٣، ص ٣٧٧). ٦) کتاب تفسیر کتاب بطلمیوس فی تسطیح الکرة ، که به گفتة ابن ندیم (همانجا) ثابت بن قره آن را به عربی ترجمه کرده است ؛
این کتاب باقی نمانده است .

پاپوس کتابهای دیگری در جغرافیا و خوابگزاری نیز داشته که تنها نامی از آنها مانده است ( زندگینامة علمی دانشوران ، ترجمة فارسی ، همانجا).

منابع :
(١) احمد آتش ، «المخطوطات العربیة فی مکتبات الاناضول »، مجلة معهدالمخطوطات العربیة ، ج ٤، جزء ١ (شوال ١٣٧٧)؛
(٢) ابن ندیم ، الفهرست ، چاپ ناهد عباس عثمان ، دوحه ١٩٨٥؛
(٣) دلیسی اونز اولیری ، انتقال علوم یونانی بعالم اسلامی ، ترجمة احمد آرام ، تهران ١٣٤٢ش ؛
(٤) عبدالرحمان خازنی ، کتاب میزان الحکمه ، حیدرآباد دکن ١٣٥٩؛
(٥) محمدتقی دانش پژوه ، فهرست میکروفیلمهای کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ج ١، تهران ١٣٤٨ش ؛
(٦) همو، مداومت در اصول موسیقی ایران : نمونه ای از فهرست آثار دانشمندان ایرانی و اسلامی در غناء و موسیقی ، تهران ١٣٥٥ش ؛
(٧) زندگینامة علمی دانشوران ، زیرنظر احمد بیرشک ، تهران ١٣٦٩ش ـ ، ذیل «اقلیدس » و «پاپوس اسکندرانی » (از ایور بولمر ـ توماس )؛
(٨) علی بن یوسف قفطی ، تاریخ الحکماء قفطی ، ترجمة فارسی از قرن یازدهم هجری ، چاپ بهین دارائی ، تهران ١٣٤٧ش ؛

(٩) J. L. Berggren, "A coincidence of Pappos' book VIII with al-B ¦ â ru ¦ n ¦ â 's Tah ¤ d i ¦ d ", Journal for the history of Arabic science , vol. ٢, no.١ (May ١٩٧٨);
(١٠) Dictionary of scientific biography , ed. Charles Coulston Gillispie, New York ١٩٨١, s.v. "Simson, Robert" (by Ian N. Sneddon);
(١١) Thomas Heath, A history of Greek mathematics , vol. II, Oxford ١٩٢١;
(١٢) Fehmi Edhem Karatay, Topkap i Saray i Mدzesi Kدtدphanesi Arapµa Yazmalar Katalog § u , Istanbul ١٩٦٦;
(١٣) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , vol. V: Mathematik Bis ca. ٤٣٠. H., Leiden ١٩٧٤;
(١٤) M. Le Baron de Slane, Catalogue des manuscrits arabes , Paris ١٨٨٣-١٨٩٥.

/ مهران اخباریفر /