بیهقی ، ابوبکر احمدبن حسین ، محدث و فقیه شافعی سدة پنجم . در ٣٨٤ در خسروجرد به دنیا آمد. اصل خاندانش از شامگان نیشابور بود (سمعانی ، ج ١، ص ٤٣٩؛ ذهبی ، ١٣٨٨ـ ١٣٩٠، ج ٣، ص ١١٣٢؛ صفدی ، ج ٦، ص ٣٥٤؛ قس ابن اثیر، ج ١٠، ص ٥٨، که تولد وی را در ٣٨٧ می داند؛ علی بیهقی ، ص ١٨٤). از کودکی به تحصیل علم و حفظ احادیث مبادرت کرد و از پانزده سالگی نزد محمدبن حسین علوی (متوفی ٤١٠) به فراگیری حدیث پرداخت . همچنین وی در حدیث از شاگردان بزرگ و برجستة حاکم * نیشابوری بود، اگر چه گفته اند که در انواع دانشهای دیگر بر وی برتری داشته است . او از حاکم ، بیش از دیگر مشایخ خود نقل خبر کرده است (صریفینی ، ص ١٢٧؛ یاقوت حموی ، ج ١، ص ٨٠٥؛ ذهبی ، ١٤٠٦، ج ١٨، ص ١٦٤؛ همو، ١٣٨٨ـ١٣٩٠، ج ٣، ص ١١٣٣؛ اسنوی ، ج ١، ص ٩٨؛ ابن خلّکان ، ج ١، ص ٧٥ـ٧٦؛ علی بیهقی ، ص ١٨٣؛ ابن عساکر، ص ٢٦٦؛ قس ابن عماد، ج ٣، ص ٣٠٥، که می نویسد وی از ابی الحسن ـ محمدبن حسین ـ علوی بیشتر روایت کرده است ). بیهقی برای فراگیری علوم و حدیث به شهرهای متعددی در خراسان ، عراق ، حجاز و جبال سفر کرد (علی بیهقی ؛ ذهبی ، ١٣٨٨ـ١٣٩٠، همانجاها؛ سبکی ، ج ٤، ص ٨) و از اساتید بسیاری علم آموخت . شمار شیوخ و اساتید وی را افزون از صدتن دانسته اند که همگی از بزرگان قرن چهارم و نیمة اول قرن پنجم بودند. فقه را از ابوالفتح ناصربن حسین عمری (متوفی ٤٤٤) و ابوالقاسم فورانی ، که خود شاگرد بیهقی در علم حدیث بود، فراگرفت (صفدی ، همانجا؛ سبکی ، ج ٤، ص ٩؛ علی بیهقی ، ص ١٨٤). از دیگر اساتید و مشایخ او می توان از اینان نام برد: أبوعبدالرحمان سُلَمی (٣٠٣ـ٤١٢)، مؤلف طبقات الصوفیه ؛ عبدالملک بن أبی عثمان خرکوشی * نیشابوری (متوفی ٤٠٧)، مؤلف شرف النّبی ؛ سهل بن محمد صعلوکی (متوفی ٤٠٤)؛ و ابن فورک انصاری اصفهانی (٣٣٢ـ٤٠٦)، فقیه ، مفسّر، اصولی ، ادیب و نحوی و رجالی مشهور (صریفینی ، ص ١٢٧ـ ١٢٨؛ احمد بیهقی ، ١٤٠٨ ب ، مقدمة عامر احمد حیدر، ص ١٦ـ ٣١؛ ذهبی ، ١٣٨٨ـ١٣٩٠، ج ٣، ص ١١٣٢؛ همو، ١٤٠٦، ج ١٨، ص ١٦٤ـ ١٦٥). بیهقی دانش اصول را نیز فرا گرفته بود. وی حافظه ای بسیار قوی داشت و در حفظ حدیث و استواری در آن ، یگانة روزگار خویش بود (ذهبی ، ١٤٠٦، ج ١٨، ص ١٦٧؛ همو، ١٣٨٨ـ١٣٩٠، ج ٣، ص ١١٣٣؛ علی بیهقی ، ص ١٨٣؛ یاقوت حموی ، همانجا).

به نوشتة اسنوی (همانجا)، بیهقی در پایان سفرهای علمی خود به خسروجرد رفت و اولین اثرش را در ٤٠٦ نگاشت (قس ذهبی ، ١٤٠٦، ج ١٨، ص ١٦٥). سپس در ٤٤١، برای نشر علم به نیشابور دعوت شد و به املای کتاب معرفة السنن و الا´ثار خود پرداخت و سرانجام در ٤٥٨ در این شهر درگذشت (سبکی ، ج ٤، ص ٩، ١١؛ سمعانی ؛ صفدی ، همانجاها؛ ابن کثیر، ج ١٢، ص ٩٤؛ ذهبی ١٣٨٨ـ١٣٩٠، ج ٣، ص ١١٣٤؛ قس یاقوت حموی ، همانجا، که تاریخ فوت او را ٤٥٤ نوشته است ). بیهقی شاگردان زیادی داشته است که برخی از آنها عبارت اند از: ابوعلی انصاری ؛ نوة او ابوالحسن عبیدالله بن محمدبن احمد؛ ابوعبدالله فزاری ؛ ابوالقاسم شحامی ؛ ابوالمعالی محمدبن اسماعیل فارسی ؛ عبدالمنعم قشیری ؛ و پسر بزرگ بیهقی ، اسماعیل که مؤلف تاریخ بیهق (علی بیهقی ) از او حدیث شنیده است (ابن خلّکان ، ج ١، ص ٧٦؛ ذهبی ، ١٣٨٨ـ١٣٩٠، ج ٣، ص ١١٣٥؛ همو، ١٤٠٦، ج ١٨، ص ١٦٩؛ علی بیهقی ، ص ١٨٤). سمعانی از جمله افرادی است که ده نفر از شاگردان بیهقی را دیده و از آنها حدیث شنیده است (همانجا). برخی اسناد روایی ذهبی (متوفی ٧٤٨) نیز به بیهقی منتهی می شود (ذهبی ، ١٣٨٨ـ١٣٩٠، ج ٣، ص ١١٣٤؛ برای آگاهی از تأثیر آثار بیهقی در نوشته های بعد از وی رجوع کنید به نهایة الارب نویری ؛ طبقات الشافعیه سبکی ؛ السیرة النبویة ابن کثیر؛ الروضة رافعی ؛ صبح الاعشی قلقشندی ؛ مفتاح السعادة طاشکوپری زاده ؛ تاریخ ابن وردی ؛ ابجد العلوم قنّوجی ).

بیهقی در عین وسعت دایرة حدیث شناسی از برخی آثار برجستة اهل سنت مانند سنن نسائی ، ابن ماجه و ترمذی بی بهره بوده ، اگرچه از سنن أبی داوود، با اِسناد عالی مطلع بوده است (ذهبی ، ١٤٠٦، ج ١٨، ص ١٦٥؛ سبکی ، ج ٤، ص ٩).

بیهقی از عالمان بزرگ و برجستة شافعی است (ابن عساکر، ص ٢٦٦؛ ابن خلّکان ، همانجا؛ ذهبی ، ١٤٠٦، ج ١٨، ص ١٦٨؛ قس یاقوت حموی ، ج ١، ص ٨٠٤؛ خوانساری ، ج ١، ص ٢٥٢ـ ٢٥٣؛ امین ، ج ٢، ص ٥٦٨؛ که به دلایلی احتمال داده اند که وی شیعه بوده است ). به نوشتة ذهبی (١٤٠٦، ج ١٨، ص ١٦٩)، اگر بیهقی می خواست مذهب و شیوه ای ایجاد کند که بر مبنای اجتهاد و نظر خویش باشد، بر آن کار توانایی داشت ، زیرا دانش او از اختلافات مذاهب و نظریات ، بسیار گسترده بود.

بیهقی در گردآوری آثار شافعی بر دیگران پیشی گرفت ، و کاملترین شرح از آرای شافعی ، در آثار وی یافت می شود. بدین جهت ابن خلّکان (همانجا) و سبکی (ج ٤، ص ١٠) به نقل از ذهبی ، وی را اولین گردآورندة آثار شافعی می دانند و شاید منظور این بوده که هیچکس قبل از بیهقی ، آثار شافعی را در یک مجموعة عظیم جمع نکرده است .

بیهقی روایات و اخبار را از طریق سماع از اساتید و مشایخ خویش نقل کرده و هر جا طرق دیگری ، غیر از طریق خویش ، یافته با ذکر مأخذ و طریق ، به دنبال نقل خود افزوده است . به نوشتة کتّانی (ص ٣٠)، او خود را ملزم می دانست که روایتی را که به جعلی بودن آن یقین داشت نقل نکند. برخی از کتب بیهقی به طبع رسیده و پاره ای به صورت خطی باقی مانده است . شماری از آثار مهم بیهقی عبارت اند از:

١) السنن الکبری . مهمترین اثر بیهقی مشتمل بر احادیث رسول خدا صلّی الله علیه وآله وسلم و افعال و تقریرات آن حضرت و گفته ها و احوال صحابه و برخی از تابعین به صورت موضوعی همراه با برخی توضیحات است . این کتاب در حقیقت دایرة المعارف بزرگی در حدیث است که بر مبنای ابواب فقه ، دسته بندی شده است (احمد بیهقی ، ١٤٠٨ ب ، مقدمة عامر احمد حیدر، ص ٣٧). حاجی خلیفه از این اثر به نام السنن الکبیر یاد کرده است . ابن عبدالحق دمشقی (متوفی ٧٤٤)، شمس الدین ذهبی (متوفی ٧٤٨) و عبدالوهاب شعرانی (متوفی ٩٧٤)، هر یک جداگانه آن را خلاصه کرده اند. ابن ترکمانی حنفی (متوفی ٧٥٠)، کتاب بزرگی در ردّ سنن بیهقی نوشت و آن را الجوهر النقیّ فی الرّد علی البیهقی نامید و زین الدین قاسم بن قطلوبغای حنفی (متوفی ٨٧٩)، این اثر را با نام ترجیع الجوهر النقی تلخیص و به صورت الفبایی ، تا حرف میم ، تنظیم کرد (حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٠٠٧؛ کتانی ، همانجا). این اثر در ده جلد است و اولین بار در نیمة اول قرن سیزدهم ، همراه با اثر ابن ترکمانی ، در حیدرآباد دکن به چاپ رسیده است (احمد بیهقی ، ١٣٦١ ش ، مقدمة مهدوی دامغانی ، ج ١، ص ١٧ـ ١٨).

٢) معرفة السنن و الا´ثار . از منابع فقه تطبیقی است که به گفتة سبکی (ج ٤، ص ٩)، هیچ فقیه شافعی از آن بی نیاز نیست . بیهقی در این کتاب ، به ردّ سخنان احمدبن سلامة طحاوی حنفی ، که بر شافعی و اصحاب او ایراد وارد کرده است ، پرداخته و احادیث مسندی را که شافعی در موضوع اصول و فروع دین آورده نقل کرده و، به جرح و تعدیل سند و بیان صحّت و ضعف آنها پرداخته است . همچنین با نظر و اجتهاد خود، برخی از راویانی را که دیگران مورد وثوق ندانسته اند توثیق کرده است (بیهقی ، ١٤٠٨ ب ، مقدمة عامر احمد حیدر، ص ٣٨ـ٣٩). این کتاب ، در ١٣٤٨ ش / ١٩٦٩ در مصر به چاپ رسیده است .

٣) المبسوط . این کتاب ـ که از بزرگترین و گسترده ترین آثار بیهقی است ـ شامل اقوال شافعی است (سبکی ، همانجا؛
حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٥٨٢). پیش از بیهقی افرادی چون بویطی * ، از شاگردان شافعی ، سخنان شافعی را جمع آوری کرده اند (سزگین ، ج ١، جزء٣، ص ١٨٤، ١٩١ـ١٩٢؛
غزالی ، ج ٢، ص ٢٧٩ـ ٢٨٠)، اما بیهقی کاری گسترده تر در این کتاب انجام داده است . سمعانی (ج ١، ص ٤٣٨)، ضمن تأیید کوشش بیهقی در جمع آوردن آثار شافعی ، نام آن را المبسوط ذکر می کند. بعضی منابع ، از این نوشته ، به دلیل محتوای آن ، به نام نصوص الشافعی یاد کرده اند (ابن کثیر، ج ١٢، ص ٩٤؛
ذهبی ، ١٤٠٦، ج ١٨، ص ١٦٦؛
همو، ١٣٨٨ـ١٣٩٠، ج ٣، ص ١١٣٣؛
ابن خلّکان ، همانجا؛
حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٩٥٧).

٤) الاسماء و الصفات . در معرفی برخی از اسماء و صفات خداوند و معانی آنهاست با دلایلی از کتاب و سنت و اجماع (احمد بیهقی ، ١٤٠٨ ب ، مقدمة عامر احمد حیدر، ص ٣٩). بیهقی در این کتاب ، در باب اسناد و راویانی صحبت می کند که از آنان روایاتی نقل کرده است . وی برشماری از احادیث و رجال آن تعلیق و توضیح دارد و بعلاوه ، از ضعف برخی راویانی که در صحیح مسلم از آنها یاد شده ، و یا دانشمندان علم رجال آنها را موثق دانسته اند، سخن گفته است (احمد بیهقی ، ١٤٠١، مقدمة کاتب ، ص ٢٣). این کتاب در حیدرآباد (١٣٣٣)، قاهره (١٣٥٨) و بیروت (١٤٠٥) به چاپ رسیده است .

٥) الاعتقاد و الهدایة الی سبیل الرشاد . بیهقی در این اثر به اختصار امور واجب در اعتقادات اهل سنت را برای انسان مکلف معرفی کرده و به بیان مطالبی چون اسماء و صفات حق ، قضا و قدر، عدم خلق قرآن ، مشیّت ، تعریف ایمان و حدود آن ، اثبات نبّوت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم ، کرامات اولیا و اصحاب و اهل بیت رسول خدا و خلافت خلفای چهارگانه پرداخته است . این اثر دو نوبت در بیروت (١٣٨٠ و ١٤٠١) منتشر شده است .

٦) دلائل النبوّة و معرفة احوال صاحب الشریعة . در سیرة نبوی و زندگانی نیاکان نبی اکرم صلی الله علیه وآله وسلم و اخلاق و معجزات و بشارات به ظهور آن حضرت است . بیهقی در این کتاب معجزات و خوارق عاداتی را نقل می کند که بسیاری معتبر و برخی ضعیف و قابل خدشه اند. مورخان و سیره نویسان پس از بیهقی ، این کتاب را مرجعی استوار و معتبر برای خود دانسته اند و به همین دلیل اسناد قبل از او را حذف کرده و سخن وی را موثق دانسته اند (همو، ١٣٦١ ش ، مقدمة مهدوی دامغانی ، ج ١، ص ٢٠). برای نمونه ، ابن کثیر در البدایة و النهایة ، و سیوطی در الخصائص الکبری از آن نقل کرده اند (همو، ١٤٠١، مقدمة کاتب ، همانجا) خرکوشی ، نیز کتابی به نام دلایل النبوة داشته است (ابن عماد، ج ٣، ص ١٨٤).

دلائل النبوه بیهقی در هند و بیروت به طبع رسیده و نیز بخشی از آن را محمود مهدوی دامغانی به فارسی ترجمه کرده که در ١٣٦١ ش در تهران به چاپ رسیده است .

٧) شعب الایمان ( الجامع المصنف فی شعب الایمان ). نوشته ای فراگیر که بیهقی آن را بر شیوة منهاج الدین فی شعب الایمانِ حسین بن حسن حلیمی * (متوفی ٤٠٣)، در بیان شاخه های ایمانی به رشتة تحریر درآورده است . اساس این کتاب ، بر مبنای حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم است . ابوجعفر عمر قزوینی (متوفی ٦٩٩)، آن را تلخیص کرده و مختصر شعب الایمان ، نام نهاده است . این کتاب در شش مجلد و در بعضی نسخه های خطی سه مجلد است (احمد بیهقی ، ١٤٠٨ ب ، مقدمة عامر احمد حیدر، ص ٤١ـ٤٢؛
همو، ١٤٠٨ الف ، مقدمة ابیانی ، ص ٦).

٨) احکام القرآن . بیهقی سخنان شافعی در بیان معانی قرآن را در این اثر گردآورده است . این کتاب همانند احکام القرآن احمدبن علی رازیِ جصّاص است و سبکی (ج ٢، ص ٩٧) آن را از آثار بدیع بیهقی دانسته است . احکام القرآن در مصر به چاپ رسیده است (احمد بیهقی ، ١٤٠٨ ب ، مقدمة عامر احمد حیدر، ص ٤٣؛
همو، ١٤٠٨ الف ، مقدمة ابیانی ، ص ٧).

٩) البعث و النشور . محتوای این کتاب آیات و اخباری است دربارة معاد. این اثر در کویت و بیروت به چاپ رسیده است (همو، ١٤٠٨ الف ، مقدمة ابیانی ، همانجا).

١٠) کتاب الزهد الکبیر . دربارة موعظه ، در پنج بخش و شامل ٩٨٩ قول و روایت از حضرت محمد صلی الله علیه وآله و سلم ، صحابه ، تابعین و جز ایشان است . پیش از بیهقی نیز بیش از شصت کتاب و نوشته در باب زهد و با همین نام نوشته شده است (همو، ١٤٠٨ ب ، مقدمة عامر احمد حیدر، ص ٤٧ـ٥٦).

١١) خلافیّات . بیهقی در این اثر مسائل مورد اختلاف میان فقه شافعی و حنفی را بررسی کرده است (همو، ١٣٦١ ش ، مقدمة مهدوی دامغانی ، ج ١، ص ١٩). این کتاب را از آثار برجسته ، ابتکاری و بی نظیر بیهقی دانسته اند (یافعی ، ج ٣، ص ٦٣؛
صفدی ، ج ٦، ص ٣٥٤؛
سبکی ، ج ٤، ص ٩).

١٢) المدخل الی السنن الکبری . مقدمه ای است بر السنن الکبری . نسخة خطی این کتاب ، به سماع و تأیید برخی از بزرگان اهل سنت همچون ابن صلاح و حافظ مُزّی رسیده است (احمد بیهقی ، ١٤٠٨ ب ، مقدمة عامر احمد حیدر، ص ٤٣ـ٤٤). این کتاب در کویت به چاپ رسیده است (همو، ١٤٠٨ الف ، مقدمة ابیانی ، ص ٦). کتابی به نام معرفة علوم الحدیث (علی بیهقی ، ص ١٨٣؛
یاقوت حموی ، ج ١، ص ٨٠٥)، نیز به او منسوب است .

برخی دیگر از آثار چاپ شدة او عبارت اند از: الا´داب ؛
القراءة خلف الامام ؛
مناقب الشافعی ؛
الاربعون الصغری ؛
حیات الانبیاء فی قبورهم ؛
اثبات عذاب القبر ؛
بیان خطأ من أخطأ علی الشافعی (احمد بیهقی ، ١٤٠٨ الف ، مقدمة ابیانی ، ص ٦ـ٧؛
برای آگاهی از دیگر آثار بیهقی رجوع کنید به زرکلی ، ج ١، ص ١١٦؛
سرکیس ، ج ١، ستون ٦٢٠ـ٦٢١).

منابع :
(١) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ ، بیروت ١٣٨٥ـ١٣٨٦/١٩٦٥ـ١٩٦٦؛
(٢) ابن خلّکان ، وفیات الاعیان ، چاپ احسان عباس ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٣) ابن عساکر، تبیین کذب المفتری فیما نسب الی الامام ابی الحسن الاشعری ، بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤؛
(٤) ابن عماد، شذرات الذّهب فی اخبار من ذهب ، بیروت ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٥) ابن کثیر، البدایة و النهایة ، بیروت ١٤١١/١٩٩٠؛
(٦) عبدالرحیم بن حسن اسنوی ، طبقات الشافعیة ، چاپ کمال یوسف حوت ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٧) محسن امین ، اعیان الشیعة ، چاپ حسن امین ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٨) احمدبن حسین بیهقی ، الاعتقاد و الهدایة الی سبیل الرشاد علی مذهب السلف و اصحاب الحدیث ، چاپ احمد عصام کاتب ، بیروت ١٤٠١/١٩٨١؛
(٩) همو، دلائل النبوة ، ترجمة محمود مهدوی دامغانی ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(١٠) همو، کتاب البعث و النشور ، چاپ محمد سعید ابیانی ، بیروت ١٤٠٨ الف ؛
همو، کتاب الزهد

(١١) الکبیر ، چاپ عامر احمد حیدر، بیروت ١٤٠٨ ب ؛
(١٢) علی بن زید بیهقی ، تاریخ بیهق ، چاپ احمد بهمنیار، تهران ١٣٤٥ ش ، چاپ افست تهران ١٣٦١ ش ؛
(١٣) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
محمدباقربن زین العابدین خوانساری ، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات ، چاپ اسدالله اسماعیلیان ، قم

(١٤) ١٣٩٠ـ١٣٩٢؛
(١٥) محمدبن احمد ذهبی ، سیراعلام النبلاء ، ج ١٨، چاپ شعیب ارنؤوط و محمد نعیم عرقسوسی ، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(١٦) همو، کتاب تذکرة الحفاظ ، حیدرآباد دکن ١٣٨٨ـ ١٣٩٠/ ١٩٦٨ـ١٩٧٠؛
(١٧) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(١٨) عبدالوهاب بن علی سبکی ، طبقات الشافعیة الکبری ، چاپ محمود محمد طناحی و عبدالفتاح محمدحلو، قاهره ١٩٦٤ـ١٩٦٧؛
(١٩) یوسف الیان سرکیس ، معجم المطبوعات العربیة و المعربة ، قاهره ١٣٤٦/١٩٢٨، چاپ افست قم ١٤١٠؛
(٢٠) فؤاد سزگین ، تاریخ التراث العربی ، ج ١، جزء٣، نقله الی العربیة محمود فهمی حجازی ، ریاض ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢١) عبدالکریم بن محمد سمعانی ، الانساب ، چاپ عبدالله عمر بارودی ، بیروت ١٤٠٨/١٩٨٨؛
ابراهیم بن

(٢٢) محمد صریفینی ، تاریخ نیسابور: المنتخب من السیاق ، چاپ محمد کاظم محمودی ، قم ١٣٦٢ ش ؛
(٢٣) خلیل بن ایبک صفدی ، کتاب الوافی بالوفیات ، چاپ س .ددرینگ ، ویسبادن ١٣٩٢/١٩٧٢؛
(٢٤) محمدبن محمد غزالی ، احیاء علوم الدین ، بیروت ١٤١٧؛
محمدبن جعفر کتانی ،

(٢٥) الرسالة المستطرفة ، کراچی ١٣٧٩/١٩٦٠؛
عبدالله بن اسعد یافعی ،

(٢٦) مرآة الجنان و عبرة الیقظان ، بیروت ١٤١٧/١٩٩٧؛
(٢٧) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥.

/ مرتضی دهقان /