دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٥٣١
بین گول (بینگول ) ، نام رشتـه کوه ، فـلاتی مرتفـع و غیرآتشفشانی ، شهر و ایلی (استانی ) در مشرق آناطولی . مرتفعترین قلة این رشته کوه ، دمیر قلعه یا تیمورقلعه (قلعة آهنین )، در قسمت شرقی رشته کوه واقع است و ارتفاعش را از ٩٧٧ ، ٢ تا ٧٠٠ ، ٣متر ذکر کرده اند. این کوه بر دشت مرتفع وَرتو (در قدیم : گومْگوم ) مشرف است . قلة غربی آن به نام بینگول یا توپراق قلعه (قلعة خاکی ) تقریباً به بلندی دمیر قلعه است .
بینگول (بِنگول ) داغ آب پخشانی است که از دریاچه های کوچک بسیاری تشکیل شده و ازینرو بینگول داغ (کوه هزار دریاچه ) نامیده شده است . رود ارس از شمال آن ، و رود توزلا صوـ که شاخة رود فرات شمالی است ـ از مغرب آن سرچشمه می گیرند. بنابر افسانه های قدیم ارمنی ، بهشت زمینی در این سرزمین جای داشته است . در جغرافیای قدیم ، بینگول داغ تحت نام ابوس مونس آمده است . نام ارمنی آن سرمانتس (به یونانی : سرمانتو ) است .
شهر امروزی بینگول در مکانی قرار دارد که در زمانهای بسیار قدیم جزو سرزمینهای اورارْتوها بوده است . بعدها بترتیب ، تحت حکومت آشوریان ، ایرانیان ، اسکندر و اخلاف او در آمد. در گذشته ، بینگول نام شهری در ارمنیة ترکیه بوده و چَپَقْچور نامیده می شده است . در ٣٠ـ٣١/٦٥١، به هنگام فتح آناطولی شرقی به دست حبیب بن مَسلَمه ، قلعة چپقچور نیز به دست مسلمانان افتاد. نام آن در منابع اسلامی به صورت جَبَل جُور آمده است (یاقوت حموی ، ج ٢، ص ٢٠). از آن پس بدفعات به دست روم شرقی و مسلمانان افتاد. در جنگهای حمدانیان با روم شرقی در قرن چهارم /دهم ، به محلی به نام هَفجیج (به ارمنی : هَوْچِچ ) در جنوب قالیقَلا ـ ارزروم و در بینگول داغ در سرچشمة رود ارس اشاره شده است . بعداز نبرد مَلازْگِرد، بینگول به دست سلجوقیان افتاد و در قلمرو اُرتُقیان قرار گرفت . در قرن ششم /دوازدهم ، تحت حکومت ایوبیان بود. در اواخر قرن هشتم /چهاردهم ، تیمور چپقچور را پایگاه قرار داد. در اواسط قرن نهم /پانزدهم ، منطقه به دست آق قوینلوها افتاد و پس از آن بارها تحت حکومت آنها و قراقوینلوها قرار گرفت . بعد از انقراض آق قوینلوها، منطقه برای مدتی تحت سلطة صفویان بود و در جنگ جهانی اول به دست روسها افتاد، اما به موجب عهدنامة ارزنجان از اشغال آنها خارج شد. تاورنیه نخستین سیاح اروپایی است که از بینگول داغ نام برده است .
استان بینگول در ١٣١٤ ش / ١٩٣٥ تشکیل ، و چپقچور مرکز آن شد. در ١٣٢٤ ش / ١٩٤٥، نام چپقچور به بینگول تغییر کرد و چپقچور نام قسمت قدیمی شهر باقی ماند.
جمعیت استان در ١٣٦٩ ش / ١٩٩٠، ٩٦٦ ، ٢٥٠ تن و جمعیت شهر ٥٩٠ ، ٤١ تن بوده است .
منابع :
(١) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ ١٨٧٣؛
(٢) Banse, Die Tدrkei , Berlin-Hamburg ١٩١٩, ٢٠٧,٢١٢-٢١٥, ٢١٩;
(٣) Tuncer Baykara, Anadolu'nun Tarih i ªCog §rafyas i na Giri íI: Anadolu'nun I dar i ªTaksimat i , Ankara ١٩٨٨, ٥٩, ٨٨, ١٠٢, ١٠٣, ١١٧, ١٤١;
(٤) Akkan Erdog §an, "Bingخ ¨âدn Yer Deg §i ítirmesinde Rol Oynayan Jeomorfolojik Etkenler", Jeomorfoloji Dergisi , no. ٣, Ankara ١٩٧١, ٣٨-٤٣;
(٥) I A , s.v. "Bingخl" (by Besim Darkot);
(٦) Ibn Ath ¦âr, E l-Kہmil, tr. Abdدlkerim عzayd i n , Istanbul ١٩٨٧, X, ٣١٧, XI, ٤١٤, XII, ١٣٧, ٤٤٣-٤٤٤;
(٧) H. F. B. Lynch, Armenia, travels and studies , London ١٩٠١, II, ٣٦٣-٣٧٧;
(٨) E. Naumann, Vom goldenen Horn zu den Quellen des Euphrat , Munich ١٨٩٣, ٣٢١-٣٣٢;
(٩) G. Radde, in Petermann's Geogr. Mitteilungen , ١٨٧٧, ٤١١-٤٢٢;
(١٠) I smail Hakk âUzunµar âíl â, Osmanl i Tarihi , Ankara ١٩٤٧-١٩٥٩, II, ٥٨١;
(١١) M. Wagner, Reise nach dem Ararat , Stuttgart ١٨٥٨, ٢٧٢;
(١٢) J. E. Woods, The Aqquyunlu , Chicago ١٩٧٦, ١٠٩.
برای صورت کامل منابع رجوع کنید بهد.اسلام ،چاپ دوم ، ذیل "Bingخl Dagh"
(١٣) و د.ا.د.ترک ، ذیل "Bingخl" .
(١٤) / م . کانار ، تلخیص از ( د.اسلام ) ؛
با اضافاتی از ( د.ا.د.ترک ) /