بینش ، سیّدتقی ، نویسنده و محقق متون کهن موسیقی سنّتی ایران . در ١٣٠٠ ش در مشهد به دنیا آمد. پدر و نیاکانش تا چند نسل از خادمان آستان قدس رضوی بودند. وی در خردسالی پدرش را از دست داد و به علت آشنایی برخی از اعضای خانواده و خویشاوندانش با موسیقی ، از حدود پانزده سالگی به موسیقی روی آورد (بینش ، «از آنچه که گذشته و آنچه که خواهیم کرد»، ص ١٥٤ـ ١٥٥). تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در مشهد گذراند و در همان جا نتهای موسیقی را از سلیمان روح افزا فراگرفت (همان ، ص ١٦٧). مدتی بعد از استخدام در ادارة آموزش و پرورش مشهد، چون محیط این شهر را برای آموزش موسیقی ، نامناسب و امکانات آن را ناکافی یافت ، به تهران آمد و از علی اکبر شهنازی ، موسیقیدان و ردیف شناس نامدار، نواختن تار را فراگرفت (همو، «خاطراتی از محضر درس علی اکبرخان شهنازی »، ص ١٤٣). در ١٣٢٤ ش ازدواج کرد و به مشهد بازگشت . در همین سالها در کنار تدریس فیزیک در دبیرستانها به مطالعه و تحقیق در زمینه های مختلف ، بویژه در رسالات قدیم موسیقی ، مشغول بود («سالشمار زندگی و آثار سیّدتقی بینش »، ص ٩). در رهپویة هنر ، ویژه نامة بینش و موسیقی (ص ٣٠١ـ٣١٧) علاوه بر فهرست گزیده ای از مقالات بینش ، دربارة موسیقی عناوین ١٢٢ مقالة او دربارة ادبیات ، کتابشناسی ، تاریخ و تمدن ایران و اسلام که در مجلات و مجموعه های مختلف به چاپ رسیده ، آمده است . در ١٣٣٤ ش ، بینش رسماً به خادمی آستان قدس رضوی تشرّف یافت . از ١٣٤٥ ش به مدت ده سال سردبیر نشریّه فرهنگ خراسان بود که به مباحث تاریخ ، لغت ، کتابشناسی و ادبیات فارسی اختصاص داشت . وی کار تصحیح و تألیف کتاب را ابتدا با گرایش به موضوعات ادبی آغاز کرد که از آن میان می توان به تصحیح کتاب المصادر زوزنی (١٣٣٩ ش ) و دیوان شمس طبسی (١٣٤٣ ش ) اشاره کرد. اما در ادامه بیشتر به تحقیق و تصحیح متون کهن موسیقی پرداخت ، چنانکه در ١٣٤٤ش اثر مهم موسیقیدان نامور ایرانی عبدالقادر مراغی ، مقاصدالالحان ، را تصحیح و منتشر کرد. با اینهمه ، موضوعات دیگر را نیز از نظر دور نداشت ، شمارنامة محمدبن ایوب طبری در ریاضیات (١٣٤٥ ش ) و سه رساله در اختراعات صنعتی یا نتیجة الدوله تألیف محمدحافظ اصفهانی را تصحیح کرد و همراه با تعلیقات به چاپ رساند (١٣٥٠ ش ). در ١٣٥٦ ش در پی بازنشستگی ، مدیریت مجلة نامة آستان قدس را که قبلاً چند سالی نیز برعهده داشت ، بار دیگر برعهده گرفت (صدقیانی ، ص ١٤). در ١٣٦٣ ش ، دیوان نظام الدین محمود قمر اصفهانی و الانباء فی تاریخ الخلفاء را تصحیح و منتشر کرد. تصحیح او از دیگر اثر عبدالقادر مراغی ، جامع الالحان ، جایزة کتاب سال ١٣٦٦ ش را برد («سالشمار زندگی و آثار سیّدتقی بینش »، ص ١٠). در ١٣٦٧ ش ، به دعوت دانشکدة هنرهای زیبای دانشگاه تهران ، به تدریس تاریخ موسیقی قدیم ایران و دروس شناخت رسالات کهن پرداخت . سال بعد تصحیح مشترک او و داریوش صفوت از روی نسخة منحصر به فرد رساله در موسیقی کمال الدین بنائی هروی انتشار یافت . وی از ١٣٦٧ش تا پایان عمر در دانشکدة هنر، دانشکدة سازمان میراث فرهنگی و دانشگاه سوره (تأسیس ١٣٧٢ش ) تدریس می کرد و در کنار آن در مجلة پژوهش ، دایرة المعارف بزرگ اسلامی ، دانشنامة جهان اسلام و اَکتا ایرانیکا دربارة موسیقی و سایر موضوعات مقاله می نوشت . دیگر آثار او در این سالها اینهاست : تصحیح بخش خاتمة جامع الالحان (١٣٧٢ش )، سه رسالة فارسی در موسیقی (١٣٧١ ش )، شرح ادوار ( با متن ادوار و زوائد الفوائد ، ١٣٧٠ ش ) و تألیف تاریخ مختصر موسیقی ایران (١٣٧٤ ش ؛ «سالشمار زندگی و آثار سیّدتقی بینش »، ص ١٠ـ١١).

بینش در اسفندماه ١٣٧٤ درگذشت و در صحن نو آستان قدس رضوی به خاک سپرده شد (همانجا). خانواده اش با بنیان نهادن مرکزی برای بزرگداشت او کتابهای کتابخانه و یادداشتهای او را در بنایی وقفی به همین نام ، گردآوری و وقف دانش پژوهان کرده اند.

منابع :
(١) تقی بینش ، «از آنچه که گذشته و آنچه که خواهیم کرد» (مصاحبه )، همو، «خاطراتی از محضر درس علی اکبر خان شهنازی »، «سالشمار زندگی و آثار سیدتقی بینش »، منیراقدس صدقیانی ، «پنجاه سال در کنار یکدیگر»، سیدعلیرضا میرعلی نقی ، «فهرست جامع مقالات استاد تقی بینش »، در رهپویة هنر ، دفتر ٣ (پاییز ١٣٧٦).

/ سیدعلی رضا میرعلی نقی و رضا مهدوی /