بیلمَن ، عمر نصوحی ، پنجمین رئیس امور دینی جمهوری ترکیه ، فقیه و مفسّر. در ربیع الاول ١٣٠٠ در حوالی ارزروم ، به دنیا آمد. بعد از درگذشت پدرش ، زیر نظر عموی خود، عبدالرّزاق علمی ، که مدرس مدرسة احمدیّة ارزروم و قائم مقام «نقیب الاشراف » (مسئول رسیدگی به امور سادات ) بود، بزرگ شد. نزد عموی خود و مُفتی شهر، حسین نَرمانی ، علم آموخت . بعد از آنکه هر دو استاد او با فاصلة اندکی فوت کردند، به استانبول رفت و نزد یکی از مدرسان دینی ( مدرسة ) فاتح ، به نام شاکر توقادی ، درس خواند و از او اجازه گرفت . عاقبت ، در امتحان مدرّسی مدارس مذهبی پذیرفته شد و گواهی نامة مدرّسی گرفت ؛ همچنین از «مدرسة القضاة » فارغ التحصیل شد. بیلمن علاوه بر ترکی ، عربی و فارسی را نیز خیلی خوب می دانست و به سه زبان شعر می گفت ؛ زمانی نیز به آموختن زبان فرانسه علاقه مند شد و آن را در حدّ ترجمه کردن فراگرفت .

بیلمن در شوال ١٣٣٠ با سمت مُدرّسی علوم دینی به کار گمارده شد. او علاوه بر تدریس فقه و کلام و حقوق مدنی ، سمتهای فرهنگی ـ مذهبی مهمی نیز داشت و سرانجام به ریاست امور دینی رسید. در رجب ١٣٣٥ مأمور ادارة شرعیّة محکمة تمیز شد، ولی در رمضان ١٣٣٩ بار دیگر به عضویت «هیئت تألیفیّه » ( متون حقوقی ) درآمد. در ١٣٤١/١٣٠١ ش به عضویت مجلس تدقیقات شرعیّه انتقال یافت و در همان سال ، در پی بسته شدن این اداره ، به تدریس ادامه داد. در ١٣٠٢ ش ، مدرس کلام در مدرسة صحن ( مسجد فاتح ) شد، لیکن این مدرسه نیز بعد از یک سال بسته شد. در ١٣٠٥ ش /١٩٢٦، منشیِ مُفتیِ ( ادارة ) اِفتایِ استانبول ، و در ١٣٢٢ ش /١٩٤٣ نیز مفتی استانبول شد. در ١٣٣٩ ش / ١٩٦٠ به ریاست امور دینی رسید، و هنوز یک سال نگذشته بود که در ١٣٤٠ ش /١٩٦١ بازنشسته شد. بیلمن در مدت طولانی زندگی اداری خود به عنوان معلم نیز خدمت می کرد. او در حدود بیست سال معلم دروس اخلاق در دبیرستان دارالشفقه بود. او در مدرسة امام ـ خطیب استانبول و مؤسسة عالی اسلام ، تا آخر عمر به فعالیتهای علمی ادامه داد و تفسیر هشت جلدی خود را نیز در دورة بازنشستگی نوشت . عمر نصوحی در ١٣٥٠ش / ١٩٧١، دراستانبول درگذشت ودرمزارشهدای سقّزآغاجی ، در ( محلة ) اَدِرنه قاپی ، به خاک سپرده شد.

بیلمن از زمانی که مفتی استانبول شد تا هنگام مرگش ، از لحاظ صلاحیت علمی و اخلاقی ، مورد اعتماد مردم مسلمان ترکیه بود؛ و بیقین ، پرهیز او از شرکت در فعالیتهای دولتی ، در این جلب احترام و علاقه بسیار مؤثر بود. در حقیقت ، دلیل اصلی باقی نماندن او در مقام ریاست امور دینی نیز تلاش حکومت آن دوره برای سوء استفاده از او در اموری چون پخش اذان ترکی ، در جهت اهداف سیاسی بود؛ زیرا بیلمن نیز همچون اسلاف خود، در امور دینی بی مسامحه بود. چنانکه در دهة ١٣٤٠ ش / ١٩٦٠، در پاسخ کسانی که در ترکیه قصد اصلاحات دینی داشتند، اظهار داشت : «دینی که فرسوده نمی شود، آیا اصلاحات لازم دارد؟» و با لیاقت و جسارتی که از او انتظار می رفت ، از اصالت و جهان شمولی اصول ایمان ، اخلاق و حقوق اسلام دفاع کرد.

آثار . بیلمن بیشتر عمر خود را صرف تألیف کرد و آثار بسیاری در علوم اسلامی بر جا گذاشت که از این قرار است : ١) > قاموس حقوق اسلامیّه و اصطلاحات فقهیّه < ، در فقه تطبیقی بین مذاهب ، اولین و کاملترین اثری است که پس از تغییر خط ترکی ، با حروف لاتین در این زمینه نوشته شده است . این اثر را ابتدا دانشکدة حقوق دانشگاه استانبول به چاپ رساند (استانبول ١٩٤٩ـ١٩٥٢، ٦ ج ) و بعدها چاپهای متعدد آن در هشت جلد منتشر شد؛ ٢) > کتاب بزرگ شرعیّات در اسلام < در احکام عبادات و مستحبّات و مکروهاتِ اموری از قبیل خوردن ، نوشیدن ، پوشیدن و احکام داد و ستد است که در کتب فقهی عنوان می شود. آخرین قسمت کتاب به اخلاق اسلامی و سرگذشت نامه ها اختصاص یافته است . این کتاب ابتدا به صورت جزوه منتشر شد (استانبول ١٩٤٧ـ ١٩٤٨) اما سپس ، در یک جلد، و در نوبتهای بسیار، به چاپ رسید. هر چند که زبان نوشتاری این اثر سنگین است ، ولی شمار نسخه های چاپ شدة آن تاکنون به بیش از دوونیم میلیون رسیده است . این کتاب نیاز مردم به تعلیمات دینی را که سالهای طولانی دربارة آن اهمال شده بود، رفع کرده است ؛ ٣) > مآل عالی و تفسیر ترکی قرآن کریم < (استانبول ١٩٦٣ـ١٩٦٦، ٨ ج ). در این اثر، پس از ارائة اطلاعات مختصر دربارة سوره ها و محتوای آنها، مفهوم آیات همراه با توضیح و تفسیر به زبان ساده بیان شده است ؛ ٤) > کتاب بزرگ تاریخ تفسیر < (آنکارا ١٩٥٥ـ١٩٦١، ٢ ج ) از دو قسمت تشکیل شده است : قسمت اول در اصول تفسیر، قسمت دوم در تاریخ تفسیر. در قسمت اخیر، مؤلف ، پس از بحث دربارة اصحاب ، که آنان را «طبقة ممتاز» می نامد، دربارة مفسران ، که آنان را بر اساس تاریخ وفات به چهارده طبقه تقسیم کرده ، اطلاعاتی ارائه می کند. از این اثر چاپهای مختلفی صورت گرفته است ؛ ٥) > درسها و پندهایی از قرآن کریم < (استانبول ١٩٤٧)؛ ٦) > تفسیر ترکی سورة فتح ، و تاریخچة اعتلای

اسلام و استانبول < (استانبول ١٩٥٣، ١٩٧٢)؛ ٧) > غنچه های حکمت < مشتمل بر ترجمه و شرح پانصد حدیث (استانبول ١٩٦٣)؛ ٨) > توضیح علم کلام < (استانبول ١٩٥٥). در این اثر، که با شیوة علم کلام جدید نوشته شده ، سعی بر آن است که در کنار موضوعات عقیدتی و کلامی ، بعضی از جریانهای نوین فلسفیِ مغایر با اعتقادات اسلامی نیز نقد

و بررسی شود؛ ٩) > خلاصة علم توحید در عقاید اسلامی < (استانبول ١٩٦٢، ١٩٧٣)؛ ١٠) > اخلاق والای اسلامی < (استانبول ١٩٤٩، ١٩٦٤)؛ ١١) > تعلیمات دینی < (آنکارا ١٩٥٩). به صورت پرسش و پاسخ در زمینه های تفسیر،حدیث ، کلام ، اصول فقه ، وقف ، فرائض و سِیَر، این اثر بارها چاپ شده است .

عمر نصوحی بیلمن مقاله های خود را در مجله های بیان الحق ، صراط مستقیم و سبیل الرّشاد به چاپ می رساند و دیوان برگزیده ای به نام نزهة الارواح (استانبول ، ١٩٦٨) دارد که اشعار آن را در دوران جوانی به فارسی سروده و به ترکی ترجمه کرده است . او کتاب داستانی به نام > دو شکوفة تعشّق < ( رجوع کنید بهاحمد سلیم بیلمن ، ص ٩٩ـ ١٦٨) نیز نوشته است (١٣٣٢/١٩٠٤).

منابع :

(١) Ahmet Selim Bilmen, عmer Nasuhi Bilmen: Hayat i - Eserleri- An i lar, Istanbul ١٩٧٥;
(٢) عmer Nasuhi Bilmen, Bدyدk Tefsir Tarihi, Ankara ١٩٥٥-١٩٦١, II, ٧٩٧;
(٣) Veli Ertan and Hasan Kد µدk, Cumhuriyet Devrinde Din Eg §itimi, Din Mدesseseleri ve Din Alimleri, Istanbul ١٩٧٦, ١٠٣-١٠٧;
(٤) Vehbi Vakkasog §lu, Osmanl i dan Cumhuriyete I sla ªm Alimleri, Istanbul ١٩٨٧, ٧٩-١١٠;
Hulusi Yavuz, "Erzurumlu عmer Nasuhi Bilmenin I lim ve Kدltدr

(٥) Tarihimizdeki Yeri ve Te'siri", Siyaset ve Kدltدr Tarihi Aµ i s i ndan Osmanl i Devleti ve I slہm , Istanbul ١٩٩١, ٢٠٧-٢١٨.

برای صورت کامل منابع رجوع کنید به د.ا.د.ترک ،ذیل Nasuhi" "Bilmen, عmer

/ رحمی یاران ، تلخیص از ( د.ا.د.ترک ) /