دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٥١٨
بَیْلَک Ù‚ÙØ¨Ú†Ø§Ù‚ÛŒ ، معدن شناسی از ترکهای قبچاق در دورة ایّوبیان Ùˆ مملوکیان . از زندگی او اطلاع چندانی در دست نیست ØŒ جز آنکه در قاهره ØŒ Ùˆ Ø§ØØªÙ…الاً، در ØÙŽÙ…اة زندگی Ù…ÛŒ کرده است .
در ٦٨١ØŒ کتابی به نام کتاب Ú©Ù†Ø²Ø§Ù„ØªÙØ¬Ù‘ار ( ØªÙØ¬Ø§Ø± ) ÙÛŒ Ù…Ø¹Ø±ÙØ© Ø§Ù„Ø§ØØ¬Ø§Ø± نوشت . نسخة اصلی Ùˆ خطی این اثر٠٨٨ ØµÙØÙ‡ ای ØŒ در کتابخانة ملی ÙØ±Ø§Ù†Ø³Ù‡ نگهداری Ù…ÛŒ شود (Ø´ ٢٧٧٩). در اولین ØµÙØØ© این نسخه Ù€ Ú©Ù‡ آسیب دیده Ù€ نام اثر Ùˆ عبارت٠اهدایی به صورت «الی السلطان الملک المعزّ (ØŸ) Ù…ØÛŒÛŒ الدین یعقوب بن ابی بکر (...)بن ایّوب رØÙ…هم اللّه » به چشم Ù…ÛŒ خورد. اما در ØµÙØØ© چهارم آن نیز این جمله آمده است : «خواستیم Ú©Ù‡ با این کتاب خود، به کتابخانة سرورمان ØŒ سلطان ØÙ…اة ØŒ سلطان الملک المنصور ناصرالدین Ù…ØÙ…دبن سلطان المظÙّر تقی الدین عمربن شاهنشاه بن ایّوب خدمت کرده باشیم .» جملة اخیر، دربارة این Ú©Ù‡ کتاب به Ú†Ù‡ کسی تقدیم شده ایجاد تردید Ù…ÛŒ کند. بیلک در اثر خود، از بیست Ùˆ سه نویسنده اقتباس کرده است Ú©Ù‡ هرمس ØŒ آپولونیوس تیانایی ( رجوع کنید بهبلینوس * )ØŒ ارسطو Ùˆ بطلمیوس ØŒ از متÙکران Ùˆ عالمان عهد باستان ØŒ Ùˆ علی بن ØØ³ÛŒÙ† مسعودی ØŒ بیرونی Ùˆ غزالی ØŒ از مسلمانان ØŒ مهمترین ایشان اند. کسی Ú©Ù‡ نامش بیش از دیگران در این کتاب آمده ØŒ ØªÛŒÙØ§Ø´ÛŒ * معدن شناس مسلمان ØŒ است ØŒ Ú©Ù‡ در نیمة اول قرن Ù‡ÙØªÙ… Ù…ÛŒ زیسته است . اساساً، بیلک کتاب خود را همانند کتاب اَزهارالاÙکار ÙÛŒ Ø¬ÙˆØ§Ù‡Ø±Ø§Ù„Ø§ØØ¬Ø§Ø± (Ùلورانس ١٨١٨ ( با ترجمة ایتالیایی آن ) ØŒ بولونیا ١٩٠٦Ø› قاهره ١٩٧٧)ØŒ اثر اØÙ…دبن ÛŒÙˆØ³Ù ØªÛŒÙØ§Ø´ÛŒ ØŒ نوشته است . Ø·Ø±Ø ØŒ شیوة تقدیم ØŒ ÙØµÙ„ها، Ø³Ø±ÙØµÙ„ها Ùˆ ØÚ©Ø§ÛŒØ§Øª Ø¨Ø±Ú¯Ø±ÙØªÙ‡ از نویسندگان پیشین در اثر مذکور، عیناً در کتاب بیلک تکرار شده است ØŒ جز آنکه اثر ØªÛŒÙØ§Ø´ÛŒ دارای بیست Ùˆ پنج قسمت ØŒ Ùˆ کتاب بیلک دارای سی قسمت است .
از یادداشتی در کتاب بیلک ØŒ معلوم Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ او در ٦٤٠ از طرابلس شام به اسکندریه Ø³ÙØ± دریایی کرده است . بیلک در این Ø³ÛŒØ§ØØª ØŒ در یک شب ابری Ùˆ بی ستاره ØŒ مشاهده Ù…ÛŒ کند Ú©Ù‡ ناخدا عقربه ای مغناطیسی را در تکه ای از Ù†ÛŒ ØŒ به طوری Ú©Ù‡ شبیه صلیب شود، ÙØ±Ùˆ کرده Ùˆ آن را درون ظرÙÛŒ پر از آب شناور ساخته است . وقتی Ú©Ù‡ آهن ربایی در Ø§Ø·Ø±Ø§Ù Ø¸Ø±Ù ØØ±Ú©Øª داده Ù…ÛŒ شده ØŒ عقربه نیز به طر٠آن Ù…ÛŒ چرخیده ØŒ Ùˆ هرگاه Ú©Ù‡ آهن ربا از آن دور Ù…ÛŒ شده ØŒ عقربه در جهت شمال Ù€ جنوب ثابت Ù…ÛŒ مانده است . او این واقعه را در کتاب خود ØªÙˆØ¶ÛŒØ Ù…ÛŒ دهد. بدین ترتیب ØŒ بیلک ØŒ در جهان اسلام ØŒ اولین نویسنده ای است Ú©Ù‡ از Ú©Ø§Ø±Ø¨ÙØ±Ø¯ سوزن مغناطیسی به عنوان قطب نمای کشتی سخن Ú¯ÙØªÙ‡ است . اطلاعاتی Ú©Ù‡ او در این باره عرضه کرده ØŒ به زبانهای مختل٠غربی ترجمه شده است ( رجوع کنید بهزندگینامة علمی دانشوران ØŒ ذیل مادّه ).
اگر ریاضیدانی به نام بیلک ØŒ Ú©Ù‡ رسالة ÙÛŒ علم الساعات Ùˆ العمل بها ی٠ابن ساعاتی خراسانی ØŒ (متوÙÛŒ Ø ٦٢٧Ø› موجود در کتابخانة کوپریلی ØŒ Ø´ ٩٤٩) را در ٦٥٨ ( در قاهره ) استنساخ کرده است ( رجوع کنید به ششن Ùˆ دیگران ØŒ ج ١ØŒ ص ٤٨٣)ØŒ Ùˆ ریاضیدان دیگری با همان نام ( بیلک ) ØŒ Ú©Ù‡ بنابه یادداشتی در کتاب ریاضی مورخ ٦٦٨ خود (موجود در استانبول رجوع کنید به زندگینامة علمی دانشوران ØŒ همانجا)ØŒ اثر مذکور را به خود نسبت داده است ØŒ همان بیلک قبچاقی باشد، معلوم Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ او در ریاضیات Ùˆ ØØ¯Ø§Ù‚Ù„ سه رشتة مختل٠علوم طبیعی دست داشته است . در کتاب کنزالتجّار ØŒ نام پدر او به صورت Ù…ØÙ…د، اما در نسخة خطی علم الساعات ...ØŒ عبداللّه آمده Ú©Ù‡ در Ø§ØØªÙ…ال٠یکی بودن٠این دو دانشمند ایجاد تردید Ù…ÛŒ کند.
منابع :
Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, I, ٦٥٢, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢, I, ٩٠٤; Dictionary of scientific biography,ed.Charles Coulston Gillispie, NewYork ١٩٨١, s.v. "Baylak al-Qibja ¦q ¦â", (by M. Plessner); EI ٢ , s.v.v. "Ibn A l-Sa ¦ Üa ¦t ¦â" (by H. Suter and J. Vernet), "Maghna ¦t ¦â¤s. ٢:the compass" (by E. Wiedemann); Mongia Mensia, "Un traitØ¥ inØ¥dit de minØ¥ralogie au ١٣Ø©me siØ©cle", IBLA XL/١٤٠ (١٩٧٧), ٢٨١-٢٩٥; George Sarton, Introduction to the history of science , Malabar, Fla. ١٩٧٥, II/II, ٧٨٠, ١٠٧٢; Ramazan ìe Ãen [et al.], Fihrisد
Maht ¤ut ¤a ªti Mektebeti KØ®prدlد, Istanbul ١٤٠٦/ ١٩٨٦, I, ٤٨٢-٤٨٣; Carra de Vaux, Les penseurs de l'Islam , Paris ١٩٢١-١٩٢٦, II, ٣٧١-٣٧٢.
/ ÙØ±Ù‘Ø® Ù…ÙØªÛŒ اوغلی ( د. ا. د. ترک ) /