بیگدلی ، حسین بیگ لله ، از سران قزلباش و از سرداران شاه اسماعیل اول صفوی (حک : ٩٠٧ـ٩٣٠). از بزرگان ایل بیگدلی شاملو بود. از زندگی و چگونگی پیوستن او به حلقة هواداران صفوی اطلاع دقیقی در دست نیست . نخستین بار در ٨٩٣ نام او در سپاه شیخ حیدر * به عنوان یکی از فرماندهان در جنگ با شروانشاهان و آق قوینلوها، آمده است ( جهانگشای خاقان ، ص ٤٥، رجوع کنید به اسکندرمنشی ، ج ١، ص ٢٠). در این جنگ شیخ حیدر کشته شد و همسر و پسرانش به اسارت یعقوب بیگ آق قوینلو (متوفی ٨٩٦) درآمدند. این امر موجب پراکندگی مریدان صفویان شد ( جهانگشای خاقان ، ص ٤٧؛ غیاث الدین

خواندمیر، ج ٤، ص ٤٣٣ـ٤٣٤). با مرگ یعقوب بیگ ، کشمکش برای جانشینی او در میان خاندان آق قوینلو آغاز شد. سرانجام در ٨٩٧، رستم بیگ ، برادرزادة او در تبریز به تخت نشست . او برای حفظ تاج و تخت خود پسران شیخ حیدر، علی ، ابراهیم و اسماعیل ، را که در قلعة استخر در فارس زندانی بودند، آزاد کرد. با بازگشت سلطان علی و برادرانش به تبریز، صوفیان به گردشان جمع آمدند (اسکندرمنشی ، ج ١، ص ٢٢ـ٢٣؛ غیاث الدین خواندمیر، ج ٤، ص ٤٣٩). در ٨٩٨، بار دیگر حسین بیگ لله یکی از فرماندهان سپاه سلطان علی میرزا در جنگ با بایسنقر آق قوینلو بود ( عالم آرای شاه اسماعیل ، ص ٣٠؛ جهانگشای خاقان ، ص ٥٣). سرانجام سلطان علی در جنگ با رستم بیگ کشته شد، اما اسماعیل و ابراهیم به یاری حسین بیگ لله و دیگر صوفیان که به «اهل اختصاص » (غیاث الدین خواندمیر، ج ٤، ص ٤٤٨؛ سیوری ، ص ١٩) و یا «اهل اخلاص » (غفاری قزوینی ، ص ٢٦٤) مشهورند، به اردبیل و سپس به گیلان گریختند ( عالم آرای شاه اسماعیل ، ص ٣٥؛ روملو، ج ١٢، ص ٦). حسین بیگ لله در سالهای اقامت پنهانی اسماعیل در لاهیجان همراه او بود (غیاث الدین خواندمیر، ج ٤، ص ٤٤١؛ عالم آرای شاه اسماعیل ، همانجا). در منابع برای عنوان لله دلیلی ذکر نشده است ، اما به نظر می رسد که دادن این لقب به سبب نقش وی در تربیت و نگهداری اسماعیل میرزا بوده است . حسین بیگ از آغاز قیام همراه اسماعیل میرزا بود ( جهانگشای خاقان ، ص ٨٩؛
مینورسکی ، ص ٢٤٥؛
عالم آرای شاه اسماعیل ، ص ٤٤؛
بوداق قزوینی ، ص ٢٨٥). شاه اسماعیل پس از تاجگذاری در ٩٠٧ مقام «وکالت نفس نفیس همایون » و امیرالامرایی و در واقع نیابت سلطنت را به حسین بیگ لله اعطا نمود ( جهانگشای خاقان ، ص ١٥٣؛
محمود خواندمیر، ص ٦٦؛
غفاری قزوینی ، ص ٢٦٦). در ٩٠٩، شاه هنگام لشکرکشی به شیراز حکومت یزد را نیز به او واگذاشت ، اما او چون در رکاب شاه بود، شعیب آقا از ملازمان خود را به حکومت آنجا گماشت (روملو، ج ١٢، ص ١١١؛
غیاث الدین خواندمیر، ج ٤، ص ٤٧٨). در نوروز ٩١٤، شاه اسماعیل ، حسین بیگ لله را به دلیل شکست او از طایفة ذوالقدر از مقام وکالت نفس همایون برکنار کرد و امیر نجم رشتی را که ایرانی بود به جای او برگزید (غفاری قزوینی ، ص ٢٧١؛
تاریخ قزلباشان ، ص ٨). قدرت روزافزون قزلباشان نیز یکی از دلایل برکناری او بود. چندی بعد، حسین بیگ به فرمان شاه به بغداد لشکر کشید و با فرار باریک بیک پرناک ، حاکم آن شهر، بغداد را گرفت و سپس در همان سال به همراه بیرام بیک قرامانی ، به لرستان رفت ( جهانگشای خاقان ، ص ٢٨٣ـ٢٨٤، ٢٩٤؛
اسکندرمنشی ، ج ١، ص ٣٤ـ٣٥؛
غیاث الدین خواندمیر، ج ٤، ص ٤٩٣، ٤٩٧). در ٩١٥ شاه اسماعیل پس از فتح شروان ، که حسین بیگ نیز در آن شرکت داشت ، حکومت آنجا را به او واگذار کرد و در همان سال او را از مقام امیرالامرایی برکنار نمود (هدایت ، ج ٨، ص ٢٤؛
روملو، ج ١٢، ص ١٤٦؛
جهانگشای خاقان ، ص ٣٠٩؛
منشی قمی ، ج ١، ص ١٠٠). حسین بیگ بیگدلی همچنین در جنگ با شیبک خان ازبک از سرداران سپاه بود (منشی قمی ، ج ١، ص ١١٢) و پس از تصرف هرات به حکومت آنجا برگزیده شد (غیاث الدین خواندمیر، ج ٤، ص ٥١٦). با بازگشت شاه اسماعیل از ماوراءالنهر ازبکان شورش کردند. این بار شاه اسماعیل امیرنجم ثانی را به فرماندهی سپاه برای سرکوبی ازبکان انتخاب کرد. حسین بیگ لله ، به فرمان شاه ، در بلخ به امیر نجم پیوست . امیرنجم پس از تصرف قلعة قَرَشی ، قلعة غُجْدَوان را محاصره کرد. پافشاری امیرنجم در ادامة جنگ با مخالفت سران قزلباش همراه بود. امیرنجم در این نبرد کشته شد. حسین بیگ پس از قتل امیرنجم ثانی ، و یا به قولی در آغاز جنگ ، از میدان نبرد گریخت ( عالم آرای شاه اسماعیل ، ص ٤٣٦ـ ٤٣٧،٤٤٠،٤٥١؛
جهانگشای خاقان ، ص ٤٣٤؛
منشی قمی ، ج ١، ص ١٢٣؛
غیاث الدین خواندمیر، ج ٤، ص ٥٢٩). سپس به اردوی شاه پیوست و بار دیگر در جنگ ازبکان او را همراهی کرد. پس از فتح دوبارة هرات ، به دستور شاه از مقامش خلع شد و حکومت آنجا به زینل بیگ بیگدلی * واگذار گردید (هدایت ، ج ٨، ص ٣١). در ٩٢٠، حسین بیگ لله در جنگ چالدران * از سرداران سپاه بود و در همانجا کشته شد ( جهانگشای خاقان ، ص ٥٠١؛
هدایت ، ج ٨، ص ٣٥؛
غیاث الدین خواندمیر، ج ٤، ص ٥٤٧).

منابع :
(١) اسکندرمنشی ، تاریخ عالم آرای عباسی ، تهران ١٣٥٠ ش ؛
(٢) بوداق قزوینی ، جواهرالاخبار ، عکس از نسخة خطی وقفی شاه عباس اول به خانقاه اردبیل ، موجود در کتابخانة مرکزی دانشگاه تهران ، ش ٣٥١٧؛
(٣) تاریخ قزلباشان ، چاپ میرهاشم محدث ، تهران ١٣٦١ ش ؛
(٤) جهانگشای خاقان ( تاریخ شاه اسماعیل )، چاپ الله دتّا مضطر، اسلام آباد ١٣٦٤ ش ؛
(٥) غیاث الدین بن همام الدین خواندمیر، تاریخ حبیب السیر ، چاپ محمد دبیرسیاقی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٦) محمودبن غیاث الدین خواندمیر، تاریخ شاه اسماعیل و شاه طهماسب صفوی (ذیل تاریخ حبیب السیر )، چاپ محمد علی جراحی ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٧) حسن روملو، احسن التواریخ ، چاپ عبدالحسین نوایی ، ج ١٢، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٨) راجر سیوری ، ایران عصر صفوی ، ترجمة احمد صبا، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٩) عالم آرای شاه اسماعیل ، چاپ اصغر منتظر صاحب ، تهران ١٣٤٩ ش ؛
(١٠) احمدبن محمد غفاری قزوینی ، تاریخ جهان آرا ، تهران ١٣٤٣ ش ؛
(١١) احمدبن حسین منشی قمی ، خلاصة التواریخ ، چاپ احسان اشراقی ، تهران ١٣٥٩ـ١٣٦٣ ش ؛
(١٢) ولادیمیرفدروویچ مینورسکی ، سازمان اداری حکومت صفوی ، یا، تحقیقات و حواشی و تعلیقات استاد مینورسکی بر تذکرة الملوک ، ترجمة مسعود رجب نیا، در میرزا سمیعا، تذکرة الملوک ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(١٣) رضاقلی بن محمدهادی هدایت ، ملحقات تاریخ روضة الصفای ناصری ، در میرخواند، تاریخ روضة الصفا ، ج ٨ ـ١٠، تهران ١٣٣٩ ش .

/ مهین فهیمی /