بیگدلی ، قبیلة بزرگ و قدیمی ترک از قبایل بیست ودوگانة غُز. نام این قبیله در دیوان لغات الترک به صورت بَکتِلی نوشته شده است . به صورتهای بیکدلی و بگدلی و بویوک دیل لی (قائم مقام ، ص ٤٤٤) نیز ضبط شده است که طبق نسب نامه های افسانه ای ترکان ، از نسل یولدوزخان پسر سوم اُغُوزخان هستند (رشیدالدین فضل الله ، ج ١، ص ٢٥، ٤١؛ حمدالله مستوفی ، ص ٥٦٦). کاشغری معنایی برای این نام ذکر نکرده است اما خواجه رشیدالدین (ج ١، ص ٤١) آورده است که بیگدلی یعنی کسی که همانند بزرگان عزیز باشد. این قبیله با شعار و علامت خاص خود، از سایر قبایل ترک متمایز بود (کاشغری ، ص ١٧١). تاریخ ورود این قبیله به ایران نامعلوم است اما براساس خبر ضعیفی که از جامع التواریخ خواجه رشیدالدین نقل شده است ، در عصر سلاجقه بردگانی از قبیلة بیگدلی در غرجستان خرید و فروش می شدند؛ از جمله انوشتکین غرجه ، جدّ خوارزمشاهیان ، که در سالهای آخر سلطنت ملکشاه سلجوقی ، شحنة خوارزم بود (قفس اوغلی ، ص ٤٨ـ ٤٩، ٥٢). این قبیله ظاهراً پیش از مهاجرت به طرف جنوب غربی (ماوراءالنهر، خوارزم ، ایران ، عراق ، آناطولی و شام ) در کوههای آلتایی سکونت داشتند. آنها در عصر چنگیزخان در شمار قبایل نایمان بودند و در لشکرکشی جورماغون نویان ، سردار معروف مغول ، به ایران شرکت کردند و تدریجاً تا آناطولی و شام پیش رفتند (قائم مقام ، ص ٤٤٥). بیگدلیهای شام که به شاملو مشهورند، اغلب در اطراف حلب پراکنده بودند (سومر، ص ٢٠٩)، و بهترین چراگاهها در میان حلب و دیار بکر به آنان تعلق داشت ( د.اسلام ، چاپ دوم ، ذیل مادّه ). استقرار شاملوهای بیگدلی در ایران ، ظاهراً پیش از تشکیل دولت صفویه صورت گرفته است . امرای یکی از طوایف اوجی ، از طوایف مشهور شاملو (سومر، ص ٢٠٩، ٢١١)، پیش از نیمة اول قرن نهم در قریة لوشان ، از روستاهای طارم ، سکونت داشتند (مرعشی ، ص ٢٦٠ـ٢٦١). برخی از منابع دورة صفویه ، میان طوایف بیگدلی و شاملو تفاوت قائل شده اند. شاملوها یکی از طوایف قزلباشان بودند، اما نام بیگدلیها نخستین بار پس از وقایع ٩٥٣ آمده است . در این سال ، برکت خلیفة بیگدلی ، از القاص میرزا، برادر شورشی شاه طهماسب ، جدا شد و به اردوی شاه طهماسب پیوست (روملو، ج ١، ص ٤٠٨). احمدبیگ بیگدلی در ١٠٠٢، داروغة لاهیجان شد (اسکندرمنشی ، ج ١، ص ٤٥٩). محمدبیگ بیگدلی شاملو و برادرانش ، قبان سلطان و ساروبیگ ، از سرداران و حکّام معتبر دولت شاه عباس صفوی بودند (همان ، ج ١، ص ٥٣٥، ج ٢، ص ٦٤١، ٨١١؛
منجم یزدی ، ص ٤٠٢، ٤٠٩).

زینل بیگ بیگدلی * ، از سرداران ارتش شاه عباس ، در ١٠٣٧ حاکم ری بود (اسکندرمنشی ، ج ٢، ص ٩٣٥؛
حسینی استرآبادی ، ص ٢١٤). حیدرسلطان بیگدلی ، ایشیک آقاسی باشی حَرَم شاه عباس بود (اسکندرمنشی ، ج ٢، ص ٨٦٠). گونْدُغْمُش سلطان بیگدلی ، که در حوالی کرکوک سکونت داشت ، در ١٠٣٢ و به هنگام اولین تهاجم شاه عباس به بغداد، با اتباع خود به اردوی شاه عباس پیوست و با دریافت تیولی بزرگ در آذربایجان به آن سامان مهاجرت کرد (همان ، ج ٢، ص ١٠٨٥). طوایف بیگدلی ایران از دورة سلطنت صفویه که اغلب در نواحی غربی و مرکزی ایران سکونت داشتند در آذربایجان و در اطراف مراغه (قائم مقام ، ص ٤٤٦) و در کنار رودخانة مزلقان چای (مزدقان چای ) و بلوکات ساوه می زیستند (همانجا؛
ناصرالدین قاجار، ص ١٨ـ ١٩؛
افضل الملک ، ص ١٠٤). عده ای از بیگدلیها تدریجاً به طرف قم مهاجرت کردند و در شمار یکی از نیروهای اجتماعی مهم قم درآمدند.

برخی از مشاهیر بیگدلیها عبارت اند از: حاجی لطفعلی خان آذرِبیگدلی * شاعر معروف قرن دوازدهم و صاحب تذکرة آتشکدة آذر؛
محمدزمان بیگ بیگدلی و پسرش ، ولی محمدخان بیگدلی ، از بزرگان دولت شاه سلطان حسین صفوی (جزایری ، ص ٦٩)؛
حسین بیگ لله بیگدلی * ؛
دورمیش خان بیگدلی * ؛
مصطفی خان بیگدلی که در آخرین سال سلطنت نادرشاه به سفارت عثمانی رفته بود (قائم مقام ، همانجا؛
غفاری کاشانی ، ص ٤١)؛
محمدزمان خان بیگدلی نوادة مصطفی خان ، از مشاهیر و بزرگان دربار کریم خان زند و جانشینان او (غفاری کاشانی ، ص ١٦٥، ٢١١، ٥٤٥، ٥٥٣)؛
علیقلی خان بیگدلی * از سران افشاریه و یدالله خان اسلحه دارباشی ، سرکردة بیگدلیهای همدان و زنجان ، از رجال دربار رضاخان و پسرش محمدرضا پهلوی . در میان بعضی از طوایف چادرنشین یا اسکان یافتة ایران ، چند تیرة ترک و ترکمن دیده می شود که بیگدلی نام دارند، از جملة آنان طایفة بیگدلی از طوایف آغاجری خوزستان است (امام شوشتری ، ص ٨٦). در میان طوایف ترکمن گوکلان نیز طایفه ای به نام بیگدلی وجود داشته است ( گرگان نامه ، ص ١٢٦، ٢٤١؛
قورخانچی ، ص ٦٠). اما انتساب این طایفة ترکمن به قبیلة قدیمی بیگدلی محل تردید است . در میان ایلات قشقایی نیز سه تیره به نام بیگدلی وجود دارد که دو تیرة آن از طوایف کشکولی بزرگ و یک تیرة آن از طوایف شش بلوکی است (مرکز آمار ایران ، ص ١٧؛
پیمان ، ص ٢١٧؛
قهرمانی ابیوردی ، ص ٤٢٦، ٤٣٩).

منابع :
(١) اسکندرمنشی ، تاریخ عالم آرای عباسی ، تهران ١٣٥٠ش ؛
(٢) غلامحسین افضل الملک ، تاریخ و جغرافیای قم ، تهران ١٣٥٦ش ؛
(٣) محمدعلی امام شوشتری ، تاریخ جغرافیائی خوزستان ، تهران ١٣٣١ش ؛
(٤) حبیب الله پیمان ، توصیف و تحلیلی از ساختمان اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی ایل قشقائی ، تهران ١٣٤٧ش ؛
(٥) عبدالله بن نورالدین جزایری ، کتاب تذکرة شوشتر ، چاپ خان بهادر مولی بخش و محمد هدایت حسین ، تهران ١٣٤٨ش ؛
(٦) حسن بن مرتضی حسینی استرآبادی ، تاریخ سلطانی : از شیخ صفی تا شاه صفی ، چاپ احسان اشراقی ، تهران ١٣٦٤ش ؛
(٧) حمدالله بن ابی بکر حمدالله مستوفی ، تاریخ گزیده ، چاپ عبدالحسین نوائی ، تهران ١٣٦٢ش ؛
(٨) رشیدالدین فضل الله ، جامع التواریخ ، چاپ بهمن کریمی ، تهران ١٣٣٨ش ؛
(٩) حسن روملو، احسن التواریخ ، چاپ عبدالحسین نوائی ، ج ١٢، تهران ١٣٥٧ش ؛
(١٠) فاروق سومر، نقش ترکان آناطولی در تشکیل و توسعة دولت صفوی ، ترجمة احسان اشراقی و محمدتقی امامی ، تهران ١٣٧١ش ؛
(١١) ابوالحسن غفاری کاشانی ، گلشن مراد ، چاپ غلامرضا طباطبائی مجد، تهران ١٣٦٩ش ؛
(١٢) ابوالقاسم بن عیسی قائم مقام ، منشآت قائم مقام فراهانی ، چاپ فرهاد میرزا معتمدالدوله ، تهران ١٢٨٠؛
(١٣) ابراهیم قفس اوغلی ، تاریخ دولت خوارزمشاهیان ، ترجمة داود اصفهانیان ، تهران ١٣٦٧ش ؛
(١٤) محمدعلی قورخانچی ، نخبة سیفیّه : در تاریخ و جغرافیای استرآباد ، چاپ منصورة اتحادیه (نظام مافی ) و سیروس سعدوندیان ، تهران ١٣٦٠ش ؛
(١٥) مظفر قهرمانی ابیوردی ، از باورد یا ابیورد خراسان تا ابیورد یا بوالورد فارسی ، تهران ١٣٥٥ش ؛
(١٦) محمودبن حسین کاشغری ، نامها و صفتها و ضمیرها و پسوندهای دیوان لغات الترک ، ترجمه و تنظیم و ترتیب الفبائی محمد دبیرسیاقی ، تهران ١٣٥٧ش ؛
(١٧) گرگان نامه ، به کوشش مسیح ذبیحی ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٦٣ش ؛
(١٨) ظهیرالدین بن نصیرالدین مرعشی ، تاریخ گیلان و دیلمستان ، چاپ منوچهر ستوده ، تهران ١٣٦٤ش ؛
(١٩) مرکز آمار ایران ، سرشماری اجتماعی ـ اقتصادی عشایر کوچنده ١٣٦٦: نتایج تفصیلی ایل قشقایی ، تهران ١٣٦٨ش ؛
(٢٠) جلال الدین محمد منجم یزدی ، تاریخ عباسی ، یا، روزنامة ملاجلال ، چاپ سیف الله وحیدنیا، تهران ١٣٦٦ش ؛
(٢١) ناصرالدین قاجار، شاه ایران ، شهریار جاده ها: سفرنامة ناصرالدین شاه به عتبات ، چاپ محمدرضا عباسی و پرویز بدیعی ، تهران ١٣٧٢ش .

(٢٢) EI ٢ , s.v. "Begdili" (by Faruk Sدmer).

/ علی پورصفر قصابی نژاد /