باعَلَوی (یا آل باعلوی ذیل «با * ») ، طایفه ای بزرگ و متنفّذ از سادات و صوفیان عربستان جنوبی که بیشتر آنها در حضرموت ، در شهر تَریم یا حوالی آن ، زندگی می کنند و مقابرشان در گورستان زَنْبَلِ آن شهر است . به گفتة شِلّی (ج ١، ص ٣١)، علوی نام «پرنده ای معروف » است و نسبتِ علوی (و نیز باعلوی ) را نباید با نسبت به علی علیه السّلام خلط کرد. گفته اند علی بن محمدبن احمدبن جدید محدث (متوفی ٦٢٠؛ ابومخرمه ، ج ٢، ص ١٥٧؛ شلّی ، ج ٢، ٢٣٣)، در قرن ششم ، به وسیلة شهود ثقه در اصالت سادات باعلوی تحقیق کرده است . کتابهای مختص سادات عربستان جنوبی عبارت است از: الجوهر الشَفّاف ، تألیف عبدالرحمن بن محمد خطیب (متوفی ٨٥٥)؛ البرقَه المُشیقَه ، تألیف علی بن ابوبکر سَقّاف ؛ غُرَر البهاء الضُوئی ، تألیف محمدبن علی خَرِد (رجوع کنید به سطور زیر، ش ١٠)؛ التِریاق الواف ، تألیف عمربن محمدبن احمد باشیبان (رجوع کنید به سطور زیر، ش ٩)؛ المَنْهَل الصافی ، تألیف عبداللّه بن عبدالرحمن باهارون . محمدبن ابوبکر شِلّی (متوفی ١٠٩٣) با استفاده از این منابع و کتابهای تراجم احوال ، سرگذشت حدود ٢٨٠ تن را در المشرع الَّرویّ فی مناقب السادَة آل اَبی عَلَویّ آورده است (رجوع کنید به شِّلّی ). در تحقیق پُر ارج ووستنفلد، که مبتنی بر خلاصَة الاثرِ مُحِبّی است ، هر چند فقط به قرن یازدهم پرداخته شده ، ولی شجره نامه های مفیدی از شاخه های مختلف سادات باعلوی نیز عرضه شده است که از مواد آن باید با احتیاط استفاده کرد. در کتاب عبداللّه بن محمدبن حامِد السَقّاف (متوفی ١٣٥٣ یا ١٣٥٥)، مطالب سودمند فراوان است . در اینجا فقط برجسته ترین اعضای شاخة اصلی را می توان برشمرد (دربارة شاخه های عَیْدَروس ، بافقیه ، بَلْفَقیه ، جُفری ، حَبْشی ، حَدّاد، سَقّاف و شَّلّی رجوع کنید به ذیل همین مدخلها):

١) جدّ اعلی که این طایفه به نام او منسوب اند: علوی بن عبداللّه (یا عُبَیْداللّه )بن احمدبن عیسی المُهاجِربن علی العُرَیْضی بن جعفرالصادق بن محمدالباقربن علی زین العابدین بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیهم السّلام (دربارة این شیخ علوی و برادرانش بصری و جَدید (جُدَیْد) رجوع کنید به «احمدبن عیسی * المهاجر» و شلّی ، ج ١، ص ٣٠).

٢) علی بن علوی بن محمدبن علوی (ش ١)، معروف به خالِعْ قَسَم (روستایی در مشرقِ تریم )، نخستین عضو این خاندان که در ٥٢١ در تریم سکونت گزید و در ٥٢٧ در همانجا وفات یافت (شلّی ، ج ٢، ص ٢٣٠؛
ووستنفلد، ص ٤).

٣) محمدبن علی (ش ٢)، معروف به صاحبِ مِرباط ، در این بندرگاه مشهور (=ظَفار القدیمه ) مقیم شد و در ٥٥٠ در همانجا درگذشت (شلّی ، ج ١، ص ١٩٨). خاندانهای بافقیه و حَدّاد از اخلاف نبیرة او، احمدبن عبدالرحمن بن علوی الفقیه اند (شلّی ، ج ٢، ص ٦٢).

٤) محمدبن علی بن محمد (ش ٣)، معروف به الاستاذ الاعظم و الفقیه المقدّم (٥٧٤ـ٦٥٣)، از مشایخ و عرفای برجستة عربستان جنوبی و بنیانگذار طریقة علویه * . هنگامی که سُفیان یَمَنی لَحْجی (ابومخرمه ، ج ٢، ص ٩٣) به حضرموت سفر کرد و در پی این سفر او، پس از مدتها خشکسالی ، باران آمد، محمدبن علی با وی محشور شد. گذشته از رسالاتی که برای سفیان و سعدالدین بن علی ظَّفاری (متوفی ٦٠٧) فرستاد، تألیف دیگری به او نسبت داده نشده است . وی از طریق عبداللّه صالح بن علی مغربی و عبدالرحمن مُقعَدبن محمد حَضْرَمی تحت تأثیر تعالیم ابومَدْین شُعَیب بن الحسین تِلِمْسانی قرار گرفت و نخستین کسی بود که اصلِ خاص صوفیانة «تحکیم » را به حضرموت وارد کرد (ووستنفلد، ص ٥). شلّی (ج ٢، ص ٢٦٠) سلسلة طریقة باعلوی را در کنار شجره نامة («طریقة الا´باء») او ذکر می کند. وی پنج پسر داشت : علوی (کهتر)، عبداللّه ، عبدالرحمن ، علی و احمد، نیای شاخة بَلْفَقیه * (شرح احوال در: شلّی ، ج ٢، ص ٢ـ١١).

٥) علوی بن محمد (ش ٤)، متوفی ٦٦٩، و پسرش عبداللّه باعلوی (٦٣٨ـ٧٣١)، هر دو از صوفیان مشهور، که در حقیقت سر سلسلة باعلوی اند (دربارة جزییات زندگی ایشان رجوع کنید به شرح مفصل احوال در شلّی ، ج ٢، ص ٢١١، خصوصاً ص ١٨٤ به بعد).

٦) محمدبن علی بن علوی (ش ٥)، متولد ٧٠٥ در تریم ، متوفی ٧٦٥ در همانجا. پس از سفر حج ، در محلی مجاور مزارِ هود علیه السّلام ، موسوم به یَبْحَر سکونت گزید. به همین مناسبت مولی الدَویلَة (مولای شهر کهن ، یعنی یبحر) لقب یافت . پسرش عبدالرحمن سقاف (٧٣٩ـ٨١٩) نیای شاخه های مهم سقّاف و عیدروس است (شلّی ، ج ١، ص ١٩٩ به بعد؛
سقاف ج ١، ص ٧١).

٧) عمربن عبدالرحمن بن محمدبن علی بن محمدبن محمد (ش ٤). معروف به صاحب الحمراء، متولد ٨٢٣ در تریم ، متوفی ٨٨٩ در تَعِزّ. پس از مدتی اقامت در مکّه و عدن و لَحْج ، در روستای حمراء ساکن شد. گذشته از شعر و رسالاتی کم اهمیت تر، کتابِ فتح اللّه الرحیم الرحمن فی مناقب عبداللّه بن ابوبکر عبدالرحمن (یعنی عیدروس ) را تألیف کرد (شلّی ، ج ٢، ص ٢٤٠؛
سقاف ، ج ١، ص ٨٦).

٨) احمدبن عبداللّه بن علوی بن حسن بن احمدبن حسن بن علی بن محمد (ش ٤) موسوم به شَنْبَل ، متوفی ٩٢٠. وی اثر تاریخی تاریخ شنبل را تألیف کرد (سارجنت ، ١٩٥٠، ص ٢٩١ و بعد؛
شلّی ، ج ٢، ص ٦٧).

٩) عمربن محمدبن احمدبن ابوبکرباشیبان بن محمداسداللّه بن حسن بن علی بن محمد (ش ٤) ٨٨١ـ٩٤٤، مؤلّف تریاق القلوب الواف بذکر حکایات السادة الاشراف (رجوع کنید به سطور بالا و بروکلمان ، ج ٢، ص ٥٢٧؛
سارجنت ؛
١٩٥٠، ص ٥٨٣) حاوی شرح احوال ٣٥٥ تن از سادات باعلوی (شلّی ، ج ٢، ص ٢٤٨، ج ١، ص ٣؛
ووستنفلد، ص ٤٨).

١٠) محمدبن علی بن علوی بن محمدبن عبدالرحمن بن محمدبن عبداللّه بن علوی (ش ٥)، موسوم به خَرِد، متولد ٨٩٠، متوفی ٩٦٠، مؤلف الوسائل (در حدیث )، النفحات (در تصوف )، غُرَرُالبَهاء الضوئی فی مناقب السادة بنی علوی (یا بنی بَصْری و جَدید و علوی ) (رجوع کنید به سطور بالا و شلّی ، ج ١، ص ١٩٦؛
سقاف ج ١، ص ١٤٢؛
سارجنت ؛
١٩٥٠، ص ٥٨٢).

١١) سالم بن احمدبن شیخان بن علی بن ابوبکربن عبدالرحمن بن عبداللّه عَبّودبن علی بن محمد (ش ٦)، متولد ٩٩٥، متوفی ١٠٤٦ در مکّه . احمد الشَّناوی (متوفی ١٠٢٨) او را با تصوف آشنا کرد. وی مؤلّف آثار متعددی است که عناوین آنها را پسرش ابوبکر در رساله ای ذکر کرده و شلّی آن رساله را در شرح احوال سالم درج کرده است (شلّی ، ج ٢، ص ١٠٤ـ١١٠). از جملة آن آثار است : بُلْغَة المُرید و بُغْیَه المُستفید ، شرحی بر قسمتهای چهارم و پنجم الجواهر الخَمْس تألیف محمد غوث اللّه بن خَطیرالدین (بروکلمان ، ج ١، ص ٥٥١)؛
السِّفْرُ المَسْطُور للدَّرایة فی الدُّرَر المنثور للولایة ؛
مصباح السِّرّ اللاّمع بمفتاح الجَفْرِ الجامع ؛
غُررَ البیان عن عُمْر الزمان ؛
البرهان المعروف فی موازین الحروف و جز اینها (بروکلمان ، ج ٢، ص ٥٣٧، > ذیل < ، ج ٢، ص ٥٦٥؛
ووستنفلد، ص ٧٧، دربارة پسرش ابوبکر، متوفی ١٠٨٥، رجوع کنید به شلّی ، ج ٢، ص ٢٦؛
بروکلمان ، > ذیل < ، ج ٢، ٥٦٦).

١٢) عَقیل بن عُمَرعِمران بن عبداللّه بن علی بن عُمَربن سالم بن محمدبن عمربن علی بن احمدبن محمد (ش ٤)، ابوالمواهب ، متولد ١٠٠١ در الرَّباط (نزدیک ظَفار الحَبوضی )، که در ١٠٦٢ در ظَفار درگذشت و در زادگاه خود مدفون گردید. از جملة تألیفات اوست : العقیدة (که احمدبن محمد القَشّاشی و علی بن عُمَر باعُمَر بر آن شرح نوشته اند)؛
فتح الکریم الغافِر فی شرح حِلْیَة المسافر ، شرح قصیده ای از سعیدبن عُمَر بَلْحاف (شرح احوال در: شلّی ، ج ٢، ص ٢٠٣؛
ووستنفلد، ص ٥١؛
بروکلمان ، > ذیل < ، ج ٢، ص ١٠٠٢، با دو عنوان کتاب دیگر).

١٣) محمدبن زین بن سُمَیْط علوی بن عبدالرحمن بن عبداللّه بن محمد سمیط ، متولد ١١٠٠ در تریم ، در ١١٣٥ به شبام نقل مکان کرد و در آنجا در ١١٧٢ درگذشت . از تألیفات اوست : غایة القصد و المراد (بمبئی ١٨٨٥) و قُرّة العین ، بترتیب در مناقب استادانش ، عبداللّه بن علوی حدّاد (متوفّی ١١٣٢) و احمدبن زین حَبْشی ، و بَهْجَة الفؤاد (تلخیص غایة القصد ) و لُبّاللُّباب (تلخیص مجمع الاحباب ) و دیوان اشعار (سقّاف ، ج ٢، ص ١٢٧ـ ١٣٥؛
سارجنت ، ١٩٥٠، ص ٥٨٢؛
بروکلمان ، > ذیل < ، ج ٢، ص ٥٦٦).

١٤) از جمله اعضای متأخّر این طایفه :

الف ) عبداللّه بن حسین بن طاهربن الجاوی (متوفی ١٢٧٢) مؤلف سُلَّم التوفیق اِلی مَحَبَّة اللّه علی التحقیق (شرح

مِرقاة صعود التصدیق ، تألیف محمد نَوَوَی الجاوی ، رجوع کنید به سرکیس ، ج ١، ص ٥١٨، بروکلمان ، > ذیل < ، ج ٢، ص ٨٢٠، ٨١٤).

ب ) عبدالرحمن بن محمدبن حسین بن عُمَر (متوفی ح ١٢٥١، مفتی حضرموت ، مؤلف بُغْیَة المُسْتَرشدین فی تلخیص فتاوی بعض الاَئمّة المتأخّرین و غایة تلخیص المراد مِن فتاوی ابن زیاد ، مصر ١٣٠٣ (سرکیس ، ج ١، ص ٥١٧؛
بروکلمان ، > ذیل < ، ج ٢، ص ٨١٧).

ج ) فضل بن علوی بن محمدبن سهل مولی الدَویلة (متوفی ١٢٨٣) مؤلف سبیل الاذکار و الاعتبار و جز آن (در حاشیة الحَدّاد: النصائح الدینیة )؛
عِقد الفَرائد من نصوص العلماء الاَماجد (سرکیس ، ج ١، ص ٥١٧؛
بروکلمان ، > ذیل < ، ج ٢، ص ٥٦٦).

د) ابوبکربن عبدالرحمن بن محمد، معروف به ابن شهاب ، ١٢٦٢ـ١٣٤١، (سرکیس ، ج ١، ص ١٤٠ و بعد، با عنوانهای نُه اثر که از ١٣٠٥ تا ١٣٣١ در هند چاپ شده است ).

ه ) محمدبن عقیل بن علی بن یعقوب ، ١٢٧٩ـ١٣٥٠، مؤلف العَطْب الجمیل ، چاپ ١٣٤٢ (بروکلمان ، > ذیل < ، ج ٢، ص ٨٢٢).

منابع :
(١) عبداللّه طیّب بن عبداللّه ابومخرمة ، تاریخ ثغر عدن ؛
(٢) یوسف الیان سرکیس ، معجم المطبوعات العربیة و المعّربة ، قم ١٤١٠؛
(٣) عبداللّه بن محمد سقّاف ، تاریخ الشعراء الحضرمیین ؛
(٤) محمدبن ابوبکر شلّی ، المشرع الروی فی مناقب السادة الکرام آل ابی علوی ، قاهره ١٣١٩/١٩٠١؛
(٥) محمدامین بن فضل اللّه محبی ، خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر ؛

(٦) Carl Brockelmann, Geschichte der Arabischen Literature , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢;
(٧) Robert Bertram Serjeant, "Materials for South Arabian history", BSOAS , XIII (١٩٥٠);
idem, The Saiyids of H ¤ ad ¤ ramawt ,

(٨) London I٩٥٧;
(٩) Wدstenfeld, Die Cufiten in Sدd Arabien , ١٨٨٣.

) / د. اسلام / اُ. لوفگرن (