دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٤٩٠
بیعت رضوان ، عنوان بیعت جمعی از صحابه با پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم ، که به بیعت تحت الشجره نیزمعروف است .
در سال ششم پس از هجرت ، پیامبر صلّی اللّه علیه وآله وسلّم با گروهی از صحابه ، که تنها شمشیری در غلاف به همراه داشتند و شمار آنان را هزار و چهارصد تا هزار و ششصد تن نوشته اند، به قصد زیارت خانة خدا و ادای مناسک عمره از مدینه خارج شدند (ابن سعد، ج ٢، ص ٩٥؛ طبری ، ج ٢، ص ٦٢٠ـ٦٢١؛ ابوالفتوح رازی ، ج ١٧، ص ٣٣٧). چون به حدیبیه ، دهی در فاصلة یک منزلی مکه و نُه منزلی مدینه (یاقوت حموی ، ج ٢، ص ٢٢٢) رسیدند، مردم مکه راه را بر آنان بستند و مانع رفتنشان به مکه شدند. رسول خدا نخست کسی به نام خَراش را بر شتر خود نشاند و به مکه فرستاد تا به بزرگان شهر بگوید که مسلمانان برای جنگ نیامده اند و می خواهند خانة خدا را زیارت کنند و بازگردند، ولی مکیان شتر پیامبر را پی کردند و قصد کشتن خراش را داشتند که بعضی مانع شدند و او بازگشت . پیامبر عثمان را نزد آنان فرستاد، و چون بازگشت وی دیر شد، شایع گردید که مردم مکه عثمان را کشته اند. رسول خدا یاران خویش را گرد آورد و آنان بر سر جان خود با او بیعت کردند. این بیعت زیر درختی (درخت سَمُره ) بسته شد. بعداً معلوم شد که عثمان کشته نشده است . از سوی دیگر، فرستادگان مکه در حدیبیه با رسول خدا صلح کردند و قرار بر این شد که وی آن سال بازگردد و سال دیگر برای زیارت به مکه بیاید ( رجوع کنید بهحدیبیه * ، صلح ؛ ابن سعد، ج ٢، ص ٩٥ـ٩٧؛ ابن هشام ، ج ٢، ص ٧٨١ـ ٧٨٢؛ طبری ، ج ٢، ص ٦٣١ـ٦٣٢؛ حسن ابراهیم حسن ، ج ١، ص ١٢٧؛ ابوالفتوح رازی ، ج ١٧، ص ٣٣٦ـ٣٣٧).
این واقعه در قرآن ، در آیة ١٨ از سورة فتح ، ذکر شده ، که نام بیعت رضوان و بیعت شجره نیز از همین آیه گرفته شده است : لقد رضیَاللّهُ عن المؤمنینَ اِذْیُبایِعونَکَ تَحتَ الشجرةِ فَعَلِمَ ما فی قُلوبِهم فَأَنْزَلَ السَّکینةَ علیهم (خداوند همانا از مؤمنان ، هنگامی که با تو در زیر درخت بیعت کردند خشنود شد، و دانست آنچه در دل آنهاست ، پس آرامش را برآنان فروفرستاد). بعدها بیعت کنندگان به اصحاب شجره شهرت یافتند. مسجدی نیز در محل بسته شدن این بیعت وجود داشته است (ابن سعد، ج ٢، ص ٩٩ـ١٠١).
منابع :
(١) علاوه بر قرآن ؛
(٢) ابن سعد، الطبقات الکبری ، بیروت ١٤٠٥/١٩٨٥؛
(٣) ابن هشام ، السیرة النبویة ، چاپ سهیل زکار، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٤) حسین بن علی ابوالفتوح رازی ، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن ، چاپ محمد جعفر یاحقی و محمد مهدی ناصح ، مشهد ١٣٦٥ـ ١٣٧٥ ش ؛
(٥) حسن ابراهیم حسن ، تاریخ الاسلام : السیاسی والدینی والثقافی والاجتماعی ، ج ١، قاهره ١٩٦٤، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(٦) محمدبن جریر طبری ، تاریخ الطبری : تاریخ الامم والملوک ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، بیروت ( ١٣٨٢ـ١٣٨٧/ ١٩٦٢ـ١٩٦٧ ) ؛
(٧) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥.
/ سیدجعفر شهیدی /