بیرگِه (یا بیرگی ، گاهی بِرکی یا بِرگی یا بیرکی )، شهرکی در آسیای صغیر غربی و مرکز ناحیه ای وابسته به قضای ( = ایلچه : شهرستان ) اودَمِش در ولایت ( = ایل : استان ) ازمیر. این شهرک در دامنة بُزداغی (به ارتفاع ١٥٧ ، ٢ متر) و درة مَنْدَرَس کوچک ، در ٣٦٥ متری سطح دریا قرار دارد. در قدیم ، دیوس ایرون از نواحی لیدی در همین نقطه بوده است . این شهر را رومیان شرقی با نام خریستوپولیس و بعدها پورگیون می شناختند. بین سالهای ٥٨٩ و ٥٩٦/١١٩٣ و ١١٩٩ به مرتبة سر اسقف نشینی ارتقا داده شد و بدینسان ، از نظارت کلیسای اِفِسوس رهایی یافت ؛ اما یک بار دیگر در ٧٨٩/١٣٨٧ به صورت اسقف نشین تابع افسوس درآمد. کاتالونیاییها در زمان فرمانروایی روژه دوفلور ترکها را عقب نشاندند و شهر را غارت کردند. سپس بیرگه به دست بیگهای ترک آیدین که در آغاز قرن هشتم / چهاردهم در حوزة اژه حکومت تشکیل داده بودند، افتاد. امرای آیدین در این ناحیه بناهایی چون مسجد، مدرسه و مقبره ساختند که اولوجامع (مسجد بزرگ ) از آن جمله است (علی جواد، ج ١، ص ١٦٩؛ سامی ، ج ٢، ص ١٢٨٥) و هنوز در شهر باقی است . محمدبن آیدین بیگ ، بنیانگذار خاندان آیدین ، در کتیبة این مسجد که به فرمان او بنا شده ، می نویسد در ٧٠٧ این شهر را تصرف کرده است ( رجوع کنید به کوپریلی ، ج ٢، ص ٤٢٢). عیسی بیگ اول ، از امرای آیدین ، در ٧٩٣ بیرگه را به عثمانیان واگذار کرد و از آن پس ، این شهر ـ جز مدت کوتاهی که امرای آیدین به یاری تیمور یک بار دیگر بر آن مسلط شدند ـ در اختیار آنها باقی ماند. در فاصلة قرنهای نهم تا یازدهم ، بیرگه مرکز فرهنگی بود. حاجی پاشا که طبیبی بنام بود و محمد افندی معروف به برگوی * در این شهر پرورش یافته اند (سامی ، همانجا؛ علی جواد، همانجا). اولیا چلبی (ج ٩، ص ١٧٣ـ١٧٧) در نیمة دوم قرن یازدهم و تکسیه در نیمة دوم قرن سیزدهم / نوزدهم از این شهر سخن گفته اند. میان سالهای ١٣٣٩تا ١٣٤١/ ١٩٢٠ـ ١٩٢٢، در خلال جنگهای یونانیان و ترکها در غرب آسیای صغیر، این شهر آسیب فراوان دید.

( جمعیت بیرگه در ١٣٦٩ ش /١٩٩٠، ٢٢٥ ، ٧ تن بوده است . در این شهر بناهای تاریخیِ دارای ارزش هنری از جمله مساجد درویش آغا، قرااوغلی ، قورشونلی و بنای طاهربیگ باقی مانده است ( د.ا.د.ترک ، ذیل «بیرگی ») ) .

منابع :
(١) ابن بطوطه ، تحفة النظار فی غرائب الامصار و عجائب الاسفار ، المعروفة برحلة ابن بطوطه ، چاپ دفرمری و سانگینتی ، پاریس ١٨٥٣ـ١٨٥٩، ج ٢، ص ٢٩٥ به بعد؛
(٢) ابن فضل الله عمری ، مسالک الابصار فی ممالک الامصار ، چاپ تشنر، ج ١، لایپزیگ ١٩٢٩، ص ٤٥ به بعد؛
(٣) محمد ظلی بن درویش اولیاچلبی ، سیاحتنامه ، ج ٩، استانبول ١٩٣٥، ص ١٧٣ به بعد؛
(٤) علی جواد، ممالک عثمانیه نک تاریخ و جغرافیا لغاتی ، استانبول ١٣١٣ـ١٣١٧، ج ١، ص ١٦٩؛
(٥) شمس الدین سامی ، قاموس الاعلام ، چاپ مهران ، استانبول ١٣٠٦ـ١٣١٦/ ١٨٨٩ـ١٨٩٨، ج ٢، ص ١٢٨٥؛
(٦) محمد فؤاد کوپریلی ، «آیدین اوغوللاری تاریخنه عائد»، در ترکیات مجموعه سی ، ج ٢، استانبول ١٩٢٨؛

(٧) Himmet Akin , Aydin Ogullari hakk nda bir Arasrma , Istanbul ١٩٤٦, ١٠٤ ff.;
(٨) V. Cuinet, La Turquie d'Asie , III, Paris ١٨٩٤, ٥١٦ff.;
(٩) Dukas, Bonn ١٨٣٤, J. Keil and A. von Premerstein, Bericht uber eine dritte Reise in Lydien , Vienna ١٩١٤, ٦٢ ff.;
(١٠) P. Lemerle, L'ـmirat d'Aydin, Byzance et l'Occident: recherches sur "La geste d'Umur pacha" , Paris ١٩٥٧, ٢١ ff., ٢٥٨, index;
(١١) Pachmeres Bonn ١٨٣٥, II, ٤٣٦;
(١٢) August Friedrich von Pauly, Paulys Real- Encyclopadie der classischen Altertumswissenschaft , ed. G. Wissowa, W. Kroll, and K. Mittelhaus, Stuttgart ١٨٩٤- ١٩٧٠, Munich ١٩٧٣-١٩٧٤, vol. II/I, s.v. "Christopolis", col. ٢٤٥٢, vol. III/I, s.v. "Dios Hieron", cols. ١٠٨٣-١٠٨٤;
(١٣) R. M. Riefsthal, Turkish architecture in southwestern , Cambridge (Mass.) ١٩٣١, I, ٢٤-٣٢, II, ١٠٢-١٠٦ (inscriptions, ed. P. Wittek);
(١٤) F. Taeschner, Das anatolische Wegeneiz nach osmanischen Quellen , Leipzig ١٩٣٦, I, ١٧٦, II, ٣٩;
(١٥) [ TDVIA , s.v. "Birgi" (by Feridun Emecen)];
(١٦) W. Tomaschek, Zur historischen Topographie von Kleinasien im Mittelalter , Vienn١٨٩١, I, ٣٤, ٩١;
(١٧) I. H. Uzuncarsíl , Kitabeler (Anadolu Tدrk Tarihi Vesikalar i ndan Ikinci Kitap) , Istanbul ١٩٢٩, ١٠٥ ff.;
A. Wachter, Der Verfall des

(١٨) Griechentums in Kleinasien im XIV. Jahrhundert , Leipzig ١٩٠٣٤١-٤٤.

(١٩) / و. پَری ( د. اسلام )؛
با اضافاتی از ( د. ا. ترک ) /