دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٤٣٨
بیرجندی ، رئیس حسن ، منشی ، تاریخنگار و شاعر اسماعیلی . از زندگی او اطلاع دقیقی در دست نیست و تنها می دانیم که در پایان دورة الموت ، از تاریخ اسماعیلیان نزاری ، می زیسته است . بیرجندی در آغاز سدة هفتم در جنوب خراسان ، در منطقة کوهستان (قهستان ) روزگار می گذرانده است . او سالهای زیادی در قائن و دیگر نقاط منطقة قهستان در دستگاه حاکمان نزاری ، بویژه محتشم شهاب الدین منصور، سمت منشیگری داشته (رشیدالدین فضل الله ، ص ١٥٣، ١٦١؛ حافظ ابرو، ص ٢٣٩؛ پوناوالا، ص ٢٥٩)، ازینرو به لقب منشی نامبردار شده است . بیرجندی کتابی در بیان رویدادهای دولت نزاریة ایران به نام تاریخ رئیس حسن نوشته که اینک در دست نیست (پوناوالا، همانجا)، اما قسمتهایی از آن با ذکر مأخذ در تاریخهای اسماعیلیه آمده است (رشیدالدین فضل الله ، همانجا؛ کاشانی ، ص ١٩٨؛ حافظ ابرو، همانجا).
بیرجندی ، افزون بر تاریخنگاری ، شعر نیز می سروده و اشعاری از او ( رجوع کنید به امین احمد رازی ، ج ٢، ص ٣٢٤ـ ٣٢٥)؛ بویژه قصیده هایی در مدح امامان نزاری و بزرگداشت فداییان فرقة نزاری در جنگهای اسماعیلیان نزاری و نیز در نوشته های مؤلفان نزاری دوره های بعد از سقوط الموت ، ذکر شده است . ولادیمیر ایوانف قصیده ای از رئیس حسن را که در مدح فداییان (فدویان ) نزاری (قاتلان اتابک قزل ارسلان ، حاکم آذربایجان در ٥٨٧) سروده شده ، با ترجمة انگلیسی آن منتشر ساخته است (پوناوالا، ص ٢٦٠).
منابع :
(١) امین احمد رازی ، هفت اقلیم ، چاپ جواد فاضل ، تهران ١٣٤٠ ش ؛
(٢) عبدالله بن لطف الله حافظ ابرو، مجمع التواریخ السلطانیه ، چاپ محمد مدرسی زنجانی ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(٣) رشیدالدین فضل الله ، جامع التواریخ : قسمت اسماعیلیان و فاطمیان و نزاریان و داعیان و رفیقان ، چاپ محمدتقی دانش پژوه و محمد مدرسی زنجانی ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(٤) عبدالله بن علی کاشانی ، زبدة التواریخ : بخش فاطمیان و نزاریان ، ساختة ٧٠٠، چاپ محمدتقی دانش پژوه ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٥) Ismail K. Poonawala, Biobibliography of Isma ili literature , Malibu, Calif. ١٩٧٧.
/ فرهاد دفتری /