دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٣٨٥
بیت رأس ، دهکده ای در اردن . این دهکده ـ که در میان جغرافی دانان مسلمان شناخته شده بوده است ـ حدود سه کیلومتری شمال اِرْبِد در استان عَجْلُون ، بر تپه ای به ارتفاع ٥٨٩ متر قرار دارد و اطراف آن را ویرانه های شهر متروک کاپیتولیاس فرا گرفته است . نام کاپیتولیاس ، نام اصلی بیت رأس که با آن هم معناست ، همراه دیگر شهرهای دکاپولیس ( به معنای «دَه شهر» ) ـ مانند اَذرِعات (دَرْعا)، اَبیلا (تَلّاَبیل )، و گَدَرِه / جَدَره (اُمّ قیس ) که در همسایگی بیت رأس اند ـ در سفرنامه ها آمده است . وجه تسمیة بیت رأس ـ نامی عربی که به جای نام اصلی (کاپیتولیاس ) باقی مانده ـ از ارتفاع آن در ناحیه ای نسبتاً هموار حکایت می کند.
بیت رأس ، نخست دهکده ای نَبَطی بود که در عصر رومیان توسعه یافت و در ٩٧ـ ٩٨ میلادی ، یعنی نخستین سال فرمانروایی تراژان ، مستقل شد و اهمیت خود را به عنوان مرکز اسقف نشین روم شرقی در فلسطین ثانی ( قسمتی از فلسطین شامل بیسان * ، غَدَره ، و طبریه در عهد رومیان شرقی از سدة چهارم میلادی تا فتح مسلمانان ) حفظ کرد. در آغاز فتوحات اسلامی ، شُرَحبیل بن حَسَنه ، شهر را فتح کرد و از آن پس جزو «جُندِ * » اردن شد. این شهر در دورة امویان ، موقعیتی داشته که در آثار شاعران و وقایع نگاران نیز به آن اشاره شده است . در این آثار، شراب آنجا ستایش شده که پیش از آن هم شاعران جاهلی از جمله نابغة ذُبْیانی
و حَسّان بن ثابت آن را ستوده بودند، و حتی در سدة هفتم نیز یاقوت حموی (٥٧٥ـ٦٢٦) از آن اطلاع داشته است (ج ١، ص ٧٧٦). به روایتی ، این شهرک ، محل اقامت یزید دوم و سوگلی حرم او، حَبابه ، بوده است . روایتی نیز آنجا را مصرّانه زادگاه یزید اول می داند که در درستی آن تردید است و احتمالاً با دهکدة بیت رانِس در غوطة دمشق ، اشتباه شده ، و این نکته را قبلاً، لامنس هم دریافته بوده است (١٩٠٨، ص ٣٧٩ و پانویس ). چون مروانیان ترجیح دادند که در ناحیة بَلْقاء * مسکن گزینند ـ و آثار باستانی فراوان آنجا را می توان به آنان نسبت داد ـ بیت رأس به سرعت شهرتش را از دست داد و دهکده تقریباً بکلی متروک شد.
منابع :
(١) ابن خرداذبه ، کتاب المسالک والممالک ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧، ص ٧٨؛
(٢) ( عبدالله بن عبدالعزیز بکری ، معجم مااستعجم من اسماء البلاد والمواضع ، چاپ مصطفی سقا، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣، ج ١، ص ٢٨٨ـ٢٨٩ ) ؛
(٣) احمدبن یحیی بلاذری ، فتوح البلدان ، چاپ دخویه ، لیدن ١٨٦٦، ص ١١٦؛
(٤) زیادبن معاویه نابغة ذبیانی ، دیوان ، چاپ درنبورگ ، ص بیست و شش ، ١٦٥ـ١٦٦؛
(٥) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣؛
(٦) F. M. Abel, Gإographie de la Palestine , Paris ١٩٣٣ -١٩٣٨, II, ٢٩٤-٢٩٥, s.v. "Capitolias";
(٧) L. Caetani, Annali dell'Islam , Milano ١٩٠٥-١٩٢٦, II, ١١٢٦ (year ١٢ A. H.), III, ٣٩٦ (year ١٥ A.H.);
(٨) H. Lammens, ـtudes sur la siةcle des Omeyyades , Beirut ١٩٣٠, ١٧١, ٢١٣, ٢٣٥;
(٩) idem, ـtudes sur le rةgne du caliphe omaiyade Mo`awiya I er , Beirut ١٩٠٨;
(١٠) G. Le Strange, Palestine under the Moslems , London ١٨٩٠, ٣٢, ٤١٥;
(١١) A. S. Marmardji, Textes gإographiques arabes sur la Palestine , Paris ١٩٥١, ٤,٦,٢٣;
(١٢) G. Schumacher, Northern `Ajlun, London ١٨٩٠, ١٥٤-١٦٨;
(١٣) G. Schumacher and C. Steuernagel, Der `Adschlu ¦n, Leipzig ١٩٢٧, ٤٧٨ff.
/ ژ. سوردل ـ تومین ، با اندکی تلخیص از ( د. اسلام ) /