بیت جِبرین ، روستایی بزرگ در فلسطین ، واقع در جنوب غربی بیت المقدس ، میان الخلیل و غزه . این روستا، با ارتفاع سیصدمتر از سطح دریا، در ٢٦ کیلومتری شمال غربیِ الخلیل واقع بود. بیت جبرین محل تلاقی راههای مهمی مانند الخلیل ـ بیت جبرین ـ فالوجه و بیت جبرین ـ زکریا ـ قدس یا رمله بوده است ( الموسوعة الفلسطینیة ؛ د.ترک ، ذیل مادّه ؛ شرّاب ، ص ١٨١).

در منابع ضبطهای متنوعی از نام این روستا وجود دارد؛
چنانکه ژوزفوس این روستا را بگابری ، و بطلمیوس و پوتینگر آن را بِتُگبری خوانده اند ( د.اسلام ، چاپ دوّم ،ذیل مادّه ).

نام عبری این روستا در تلمود بث گبرین ضبط شده است . در عهدعتیق ، اشاره ای به این نام دیده نمی شود؛
اما

به حوریان اشاره رفته است که در غارهای این منطقه زندگی می کرده اند. برخی برآن اند که واژة «حور» با واژه عبری «حُر» (آزاد) خلط شده و در نتیجه حوریان به «انسانهای آزاد» تعبیر شده اند، و محل اسکان آنها «بِث گبرین »، «شهر حُر» نامیده شده است . واژة «بث گبرین » را صلیبیان به «بث گبریم »، «بث جبلین » یا «جبلین » تغییر دادند و سپس در زبان عربی به صورت «جبرین » یا «جبّارین » درآمد ( د. اسلام ؛
د. ترک ، همانجاها). این نام ، در برخی منابع عربی بیت جبرین (طبری ، ج ٢، جزء٣، ص ٢٠٩؛
یاقوت حموی ، ج ١، ص ٧٧٦؛
ابن اثیر، ج ٢، ص ٤٩٩) و در برخی بیت جبریل (مقدسی ، ص ١٥٥، ١٧٤؛
قلقشندی ، ج ٣، ص ٤٢٩، ج ٤، ص ١٧٧) ضبط شده است .

پیشینة تاریخی . بیت جبرین ، به سبب موقعیت جغرافیاییِ منطقه ، از دیرباز اهمیت بسیاری داشته است . عمالقة کنعانی یکی از قدیمترین شهرهای فلسطین را در آنجا بنا نهادند، و در حدود ٥٠٠ ق م از قلاع ادومیها بود ( الموسوعة الفلسطینیة ، همانجا). برپایة منابع ، نام یونانی و لاتینی این شهر الئوتروپولیس بوده است که حاکمان آن برای خود سکه می زده ، و بر منطقه ای وسیع مسلط بوده اند و شهر رفاه و رونق چشمگیری داشته و از شهرهای بزرگ فلسطین بوده است . موزائیکهای رومی ـ بیزانسیِ کشف شده در این محل مؤید این امر است ( د.اسلام ، همانجا). همچنین گفته می شود که دراین دوران بیت جبرین چندین بار ویران و سپس بنا شده است ( الموسوعة الفلسطینیة ، همانجا).

بیت جبرین در ١٥ یا ١٦ به دست عمروبن عاص فتح شد (بلاذری ، ص ١٨٨؛
ابن اثیر، همانجا). یعقوبی بیت جبرین را شهری کهن خوانده و ساکنان آن را قومی از قبیلة جُذام دانسته است (ص ١٠٨). ظاهراً پس از فتح ، این شهر تا حدی اهمیت خود را از دست داد، اما به صورت مرکز ناحیه ای در «جُندِ» فلسطین باقی ماند و همچنان توقفگاه بازرگانان بر سر راه اورشلیم و غزه بود. به گزارش راهب استفانِ مار سابا ، الئوتروپولیس در ١٨٠/٧٩٦ در اثنای جنگی میان قبایل عرب کاملاً ویران گردید؛
ولی این قول را باید با قید احتیاط تلقی کرد؛
زیرا اندکی بعد، مقدسی بیت جبرین را مرکز تجاری ناحیة داروم خوانده است (ص ١٧٤؛
د.اسلام ، همانجا؛
مرمرجی ص ٥١ ـ ٥٢).

جایگاه جغرافیایی و اهمیت نظامی این شهر سبب شد که صلیبیان ـ که در آغاز شهر را ویران کرده بودند ـ به بازسازی آن بپردازند و در ٥٢٨/١١٣٤، در آنجا قلعه ای محکم برای محافظت از مرز مملکت بیت المقدس در جانب مصر و جلوگیری از پیشرفت مسلمانان ، بنا کنند ( د.اسلام ، همانجا). پس از آن ، صلاح الدین ایوبی بین ٥٨٣ تا٥٨٨ شهر را تصرف و قلعه را منهدم کرد (حنبلی ، ج ١، ص ٣٢٧؛
ابن اثیر، ج ١١، ص ٥٤٦؛
قلقشندی ، ج ٤، ص ١٧٧؛
یاقوت حموی ؛
د.اسلام ؛
د.ترک ، همانجاها). سپس صلیبیان در پی پس گرفتن آن برآمدند، اما صلاح الدین با آنان مقابله کرد (ابن اثیر، همانجا؛
حنبلی ، ج ١، ص ٣٨٦). صلیبیان برخی مناطق را که سلطان صلاح الدین فتح کرده بود، دوباره تصرف کردند و در ٦٢٦ پیمانی میان آنان با الملک الکامل ، ناصرالدین محمّد، بسته شد که بر اساس آن ، برخی از نواحی که بعداز فتح سلطان صلاح الدین ایوبی دردست آنها باقی مانده بود، همچنان به آنان واگذار می شد؛
و لذا بیت جبرین در تصرف صلیبیان باقی ماند (قلقشندی ، ج ٣، ص ٤٢٩). در ٦٤٢/ ١٢٤٤، بیبرس اول ، سلطان مملوکی ، قلعه را بازسازی کرد. بنا به کتیبة بالای دروازة قلعه ، شهر و قلعه برای آخرین بار در ٩٥٨ مرمت شده است ( د.ترک ، همانجا). ظاهراً در دورة ممالیک ، این شهر دوران شکوفایی خود را می گذرانده و در دورة عثمانی از توابع شهر الخلیل به شمار می رفته است . در عهد قیمومت انگلیس بر فلسطین ، در آنجا قلعه ای نظامی مشابه قلعة الخلیل بنا گردید. در این دوران ، مساحت اراضی بیت جبرین به ١٨٥ ، ٥٦ «دونوم » (هر دونوم ٩٤٠ مترمربع ) می رسید و کشت و زرع غلات و زیتون کاری در آنجا و پیرامونش رواج داشت . جمعیت آن در ١٣٠١ ش / ١٩٢٢، ٤٢٠ ، ١ تن ؛
و در ١٣٢٤ ش / ١٩٤٥، ٤٣٠ ، ٢ تن بوده است ؛
و دو مدرسه ، یک درمانگاه و مرکز حمل و نقل شهری در آنجا وجود داشت . در ١٣٢٧ ش / ١٩٤٨ رژیم اسرائیل بیت جبرین را اشغال کرد و اهالی را از آنجا راند و آنجا را ویران کرد؛
سپس در ١٣٢٨ ش /١٩٤٩ در یک کیلومتری غرب آنجا شهرک بیت جفرین را بنا کرد و به دلیل آثار تاریخی رومی و روم شرقی موجود در آنجا، از صنعت جهانگردی این ناحیه بهره می برد (الموسوعة الفلسطینیة ، همانجا).

منابع :
(١) ابن اثیـر، الکامل فی التاریخ ، بیروت ١٣٩٩ـ١٤٠٢/ ١٩٧٩ـ ١٩٨٢؛
(٢) احمدبن یحیی بلاذری ، فتوح البلدان ، چاپ عبدالله أنیس طبّاع و عمرأنیس طبّاع ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٣) مجیرالدین عبدالرحمان بن محمد حنبلی ، الانس الجلیل بتاریخ القدس و الخلیل ، نجف ١٣٨٦/١٩٦٦، چاپ افست قم ١٣٦٨ ش ؛
(٤) محمد محمدحسن شرّاب ، معجم بلدان فلسطین ، دمشق ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٥) محمدبن جریر طبری ، تاریخ طبری : تاریخ الامم والملوک ، بیروت ١٤١٣/١٩٩٢؛
(٦) احمدبن علی قلقشندی ، صبح الاعشی ، قاهره ( تاریخ مقدمه ١٣٨٣/ ١٩٦٣ ) ؛
(٧) اوغسطین بن یوسف مرمرجی ، بلدانیّة فلسطین العربیّة ، چاپ محمد خلیل باشا، بیروت ١٤٠٧/ ١٩٨٧؛
(٨) محمدبن احمد مقدسی ، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧؛
(٩) الموسوعة الفلسطینیة ، دمشق ١٩٨٤؛
(١٠) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥؛
(١١) احمدبن اسحاق یعقوبی ، البلدان ، ترجمة محمدابراهیم آیتی ، تهران ١٣٥٦ ش ؛

(١٢) , TA,sv. "Beyt dibr in (by J. Sourdel-Thomine s.v."Beyt cibrin¦EI٢.

/ گروه جغرافیا /