بیت الاحزان (بیت الحزن ) ، به معنای ماتمسرا، خانة یعقوب پیامبر به هنگام دوری از فرزندش یوسف ، در کتابهای تاریخ انبیا. در ادب غنایی فارسی ، بویژه در اشعار حافظ ، این واژه و تعابیر مترادف آن (مانند کلبة احزان ، کلبة غم ) تکرار شده و نزد صوفیه نیز کنایه از دل محزون از دوری معشوق است (شاد، ذیل «بیت احزان »؛ نفیسی ، ذیل «کلبة احزان »؛ خرمشاهی ، بخش ٢، ص ٨٢٨ـ٨٢٩؛ قصص الانبیاء ، ص ١٠٤؛ عفیفی ، ذیل «بیت الحزن »؛ اَهور، ج ١، ص ٤٩٠ـ٤٩١، تَهانوی ، ج ٢، ص ١٥٦١).

مهمترین و معروفترین مصداق «بیت الاحزان »، مکان یا مسجدی است در قبرستان بقیع مدینه ، در جانب جنوبی قبر عباس بن عبدالمطلب که «بیت الحزن » نیز نامیده شده است . مطابق برخی گزارشها،پس از رحلت پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه وآله وسلّم (سال ١١) و به دنبال تألّمات شدید روحی حضرت فاطمه سلام اللّه علیها و نارضایتی از وضع موجود، امام علی علیه السّلام مکانی را در قبرستان بقیع ، بیرون مدینه ، برای وی ساخت تا در آن به عزاداری در ماتم و فراق پدر خود بنشیند. این مکان بیت الاحزان نامیده شد. وی روزها با دو فرزند خود حسنین علیهماالسلام به بیت الاحزان می رفت و هنگام غروب امیرالمؤمنین ایشان را به خانه برمی گرداند؛ پس از گذشت بیست و هفت روز از رحلت پدرش بر اثر شدت بیماری دیگر نتوانست بدانجا برود (مجلسی ، ج ٤٣، ص ١٧٧ـ ١٧٨؛ سپهر، ج ٤، ص ٧١؛ مقرّم ، ص ٩٧). منابع عامه نیز به این مکان در بقیع اشاره کرده اند. سمهودی (متوفی ٩١١؛
ج ٣، ص ٩٠٧) به نقل از غزالی (متوفی ٥٠٥)، ضمن بیان آداب زیارت بقیع ، نمازگزاردن در مسجد بیت الحزن را مستحب دانسته و آن را محل اقامت حضرت فاطمه در ایام حزن او بر پدرش یاد کرده است . طبق این بیان ، بعدها مسجدی نیز در مکان مزبور ساخته شده است . همچنین به اقامت حضرت فاطمه پس از وفات پدرش در بیت الاحزان واقع در بقیع تصریح شده است (رفعت باشا، ج ١، ص ٤٢٦). گذشته از این ، احتمال دارد که قبر حضرت فاطمه در بیت الاحزان باشد و پس از مسجدالنبی و قبرستان بقیع ، بیت الاحزان را سومین مکان محتمل دفن ایشان ذکر کرده اند (خلیلی ، ص ٢٨٤ـ٢٨٥؛
سخاوی ، ج ١، ص ٤١).

در ادب رثایی شیعی نیز بیت الاحزان جایگاه ویژه ای دارد. رؤیاهایی نیز نقل شده که بنابر آنها حضرت مهدی با سرودن شعری ، بیت الاحزان را مایة غم و اندوه همیشگی خود دانسته است ( رجوع کنید به مقرّم ، همانجا؛
سماوی ، ص ٨١؛
بلادی بحرانی ، ص ١٩٣ـ ١٩٦). ازینرو بعضی علمای شیعه آثاری به همین نام در شرح حوادث پس از رحلت پیامبر و مصائب اهل بیت خصوصاً حضرت فاطمه نگاشته اند که معروفترین آنها عبارت اند از: بیت الاحزان فی مصائب سیّدة النسوان ، اثر شیخ عباس قمی (متوفی ١٣٥٩)؛
بیت الاحزانِ فی مصائب سادات الزمان الخمسة الطاهرة من ولد عدنان ، اثر عبدالخالق بن عبدالرحیم یزدی (متوفی ١٢٦٨؛
آقابزرگ طهرانی ، ج ٢، ص ١٨٥).

منابع :
(١) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، بیروت ١٣٧٨؛
(٢) پرویز اهور، کلک خیال انگیز: فرهنگ جامع دیوان حافظ ، تهران ١٣٧٢ ش ؛
(٣) حسین بن علی بلادی بحرانی ، ریاض المدح و الرثا ، قم ( بی تا. ) ؛
(٤) محمداعلی بن علی تهانوی ، کتاب کشف اصطلاحات الفنون ، چاپ محمد وجیه ... ( و دیگران ) ، کلکته ١٨٦٢، چاپ افست تهران ١٩٦٧؛
(٥) بهاءالدین خرمشاهی ، حافظ نامه ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٦) جعفر خلیلی ، موسوعة العتبات المقدسه ، قسم المدینة المنورة ، بیروت ١٩٨٧؛
(٧) ابراهیم رفعت باشا، مراة الحرمین ، او،الرحلات الحجازیة والحج و مشاعره الدینیة ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٨) محمدتقی سپهر، ناسخ التواریخ ، ج ٤: زندگانی حضرت فاطمه زهرا ، تهران ( بی تا. ) ؛
(٩) محمدبن عبدالرحمان سخاوی ، التحفة اللطیفة فی تاریخ المدینة الشریفة ، بیروت ١٤١٤/ ١٩٩٣؛
(١٠) محمد سماوی ، ظرافة الاحلام ، قم ( بی تا. ) ؛
(١١) علی بن عبدالله سمهودی ، وفاءالوفاباخبار دارالمصطفی ، چاپ محمدمحیی الدین عبدالحمید، بیروت ١٤٠٤/١٩٨٤؛
(١٢) محمدپادشاه بن غلام محیی الدین شاد، آنندراج : فرهنگ جامع فارسی ، چاپ محمددبیر سیاقی ، تهران ١٣٦٣ش ؛
(١٣) رحیم عفیفی ، فرهنگنامة شعری ، تهران ١٣٧٢ ش ؛
(١٤) قصص الانبیاء ، متن پارسی ظاهراً قرن هفتم هجری ، چاپ فریدون تقی زادة طوسی ، مشهد ١٣٦٣ ش ؛
(١٥) محمدباقربن محمدتقی مجلسی ، بحارالانوار ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(١٦) عبدالرزاق مقرم ، وفاة الصدیقة الزهرا علیهاالسلام ، نجف ١٣٧٠/١٩٥١؛
(١٧) علی اکبر نفیسی ، فرهنگ نفیسی ، تهران ١٣٥٥.

/ محمدهانی ملاّ زاده /