بیتاب ، عبدالحق ، شاعر، ادیب و صوفی افغانی . استاد ادب دری و ملک الشعرای عصر خود بود. در ١٢٦٥ ش / ١٣٠٦ در کابل زاده شد و همانجا پرورش یافت (خسته ، ص ٧١، ٧٣؛ حنیف بلخی ، ص ١٦٨). پدرش ، عبدالاحد عطار، و عموهایش که پس از درگذشت پدر (در هشت سالگی بیتاب ) تربیت او را بر عهده گرفتند، همه از عالمان و ادیبان کابل بودند. بیتاب ، فنون ادب و بلاغت و عربی ، علوم عقلی اسلامی و هیئت را، ابتدا در خانواده و سپس نزد استادان شهر کابل فراگرفت (خسته ، ص ٧١؛ مولایی ، ص ١١٧٥؛ ژوبل ، ص ٥٩). او در شعر و شاعری ، خود را شاگرد قاری عبداللّه می دانست و از اثر تربیت او در تهذیب ذوق ادبی و شاعری خود، با افتخار بسیار، یاد می کرد (خسته ، ص ٧٣). از سی سالگی امر تدریس ادب فارسی دری را در مدارس کابل برعهده گرفت (همان ، ص ٧١) و سپس به تدریس دروس فنون ادبی ، بدیع ، عروض و قافیه ، معانی و بیان ، دستور زبان و اصول عرفان و تصوف در دانشکدة ادبیات دانشگاه کابل پرداخت . بسیاری از شاعران و نویسندگان معاصر افغانستان ، چه از طریق دانشکدة ادبیات چه از طریق حضور در جلسه های درس در خانة او، از شاگردان بیتاب به شمار می روند (ژوبل ؛ حنیف بلخی ، همانجاها؛ خسته ، ص ٧٢).

در طریقت ، مرید و شاگرد شاه محمد غوث لودین ، از مشایخ نقشبندیة مجددّیة هرات ، بود (خسته ، ص ٧٣؛ ژوبل ، همانجا). او پارسا و ساده می زیست و دیوان اشعارش مشتمل بر غزل و قصیده است ، اما قالب محبوب او غزل بوده ، و شیوه اش در غزل شیوه ای میان سبک خراسانی و هندی است . از شعرای سبک هندی به کلیم همدانی ، سلیم تهرانی و بویژه عبدالقادر بیدل توجه داشت . در عین روانی و سادگی بیان ، صنایع لفظی و معنوی را نیز، با کمال مهارت ، در شعر به کار می برد (ژوبل ؛ مولایی ، همانجاها). وی پس از قاری عبداللّه ، در ١٣٣١ ش ، به پیشنهاد وزارت معارف ، لقب ملک الشعرایی یافت . زبان شعری او، بویژه در غزل ، ساده و روان و نزدیک به زبان گفتار مردم کابل است (خسته ، ص ٧١، ٧٣؛ مولایی ، همانجا). غزلیات بیتاب را بالغ بر سه هزار بیت دانسته اند؛ و این شمار، با توجه به عمر دراز بیتاب و اشتغال او به شعر و شاعری ، نشان می دهد که به کثرت شعر علاقه مند نبوده و آوردن مضامین تازه برایش اهمیت بیشتری داشته است (خسته ، ص ٧٣).

بیتاب در ٢٠ اسفند ١٣٤٧ در هشتاد و دو سالگی درگذشت (حنیف بلخی ، ص ١٦٩؛ مولایی ، همانجا).

تألیفات بیتاب ازینقرار است : علم بدیع (کابل ١٣٣٠ ش )؛ مفتاح الغموض فی علم قافیه و عروض (کابل ١٣٣٠ ش )؛ علم معانی (کابل ١٣٣٢ ش ، ١٣٤٧ ش )؛ گفتار روان در علم بیان (کابل ١٣٣٢ ش ، ١٣٤٦ ش )؛ دیوان بیتاب (کابل ١٣٣٠ ش )؛ دربارة دستور زبان (کابل ، بی تا). همچنین ، بیتاب به مدت پنج سال در ترجمه ، تصحیح و چاپ تفسیر قرآن مجید، تألیف شیخ الهند، مشارکت و نظارت داشت .

بیتاب بیش از ده اثر را نیز ترجمه کرده که برخی از آنها به چاپ رسیده است : مبادی علم منطق از طه حسین (کابل ١٣٣٥ ش )؛ علم منطق ، از تألیفات خیرالدین مصری (کابل ١٣٣٥ ش )؛ انشاء مقالات ، از محمود عابدین ، مصطفی السقا و علی السباعی (کابل ١٣٣٥ ش )؛ ایساغوجی (کابل ١٣٣٥ ش )؛ ترجمان الشافیه فی صرف (کابل ، بی تا؛ رجوع کنید به نایل ، ص ٣٣ـ٥٣؛ مایل هروی ، ص ٦ـ٧، ٢٧، ٤٤، ٤٧، ٥٤، ٥٨، ٦٠؛ خسته ، ص ٧١ـ ٧٩؛ برای عناوین ترجمه های چاپ نشدة بیتاب رجوع کنید به خسته ، ص ٧٢).

منابع :
(١) محمدحنیف حنیف بلخی ، پرطاووس ، یا، شعر فارسی در آریانا ، کابل ١٣٦٤ ش ؛
(٢) خال محمد خسته ، معاصرین سخنور ، ( بی جا، بی تا. ) ؛
(٣) محمدحیدر ژوبل ، نگاهی به ادبیات معاصر در افغانستان ، کابل ١٣٣٧ش ؛
(٤) غلامرضا مایل هروی ، فهرست کتب مطبوع افغانستان ، کابل ١٣٤٤ ش ؛
(٥) محمدسرور مولایی ، «درگذشت دو چهرة ادب پارسی »، سخن ، دورة ١٨، ش ١١ـ١٢ (فروردین ١٣٤٨)؛
(٦) حسین نایل ، فهرست کتب چاپی دری افغانستان ، کابل : انجمن تاریخ افغانستان ، ١٣٥٦ ش .

/ محمد سرور مولایی /