البیان و التبیین (یا البیان و التبیان ) ، از مهمترین آثار عمروبن بحر جاحظ بصری (١٦٠ـ٢٥٥) نویسندة بزرگ عرب . این کتاب را از امهات کتب ادب عربی شمرده اند (ابن خلدون ، ج ٢، ص ١١٧٥). البیان کتابی است در انواع بیان ، همراه با منتخباتی از خطب بلیغ ، مواعظ و احوال سخنوران برجسته و مشاهیر اسلام ، تشریح لحن یعنی لغزش نحوی در گفتار مستعربه ، لطایف ، اشعار و نیز بسیاری اشارات تاریخی و فواید بلاغی و تحلیل فن خطابه . در حقیقت سرمشق همة جُنگهای معتبر عربی از قبیل المعارف و عیون الاخبار ِ ابن قتیبه ، المحاضرات ِ راغب ، العقدالفرید ِ ابن عبدربه ، ربیع الابرار ِ زمخشری و نثرالدر ِ ابوسعدآبی البیان است . نام دیگر این اثر البیان والتبیان است ( رجوع کنید به جاحظ ، ١٤١٠، ص ٦٠٣) و ظاهراً دو تحریر داشته که دومی بهتر بوده است (یاقوت حموی ، ج ١٦، ص ١٠٦). البیان در اواخر عمر جاحظ و سنین کمال ادبی او تألیف شده و ظاهراً آن را همزمان با الحیوان می نوشته است ( حاجری ، ص ٤٢٥). جاحظ تحریر اول البیان والتبیین را به احمدبن ابی دُؤاد * ، قاضی متنفذ و متعصب معتزلی ، تقدیم کرده است و این ظاهراً باید بعداز ٢٣٣ باشد که ابن ابی دؤاد قدرت فراوان یافت (ابن ندیم ، ص ٢١٠). جاحظ را باید از پیشگامان بلاغت و تحلیل فن خطابت دانست ، زیرا همچنانکه طه حسین (ج ٢، ص ٤٨١) اشاره کرده مسائل علم بیان و آداب خطابه در حاشیة علم کلام و مجالس متکلمان پدید آمد و متکلمان معمولاً استاد سخن بوده اند، از جمله واصل ، ابوالهذیل ، نظّام ، ثمامة بن اشرس ... و خود جاحظ که به قولی بزرگترین نویسندة زبان عربی است .

نکات بلاغی و مسائل علم بیان به طور پراکنده و بی نظم و ارتباط در البیان والتبیین ـ و به طورکلی در همة آثار جاحظ ـ آمده ، اما اگر بخواهیم آنها را دسته بندی کنیم ، عمدتاً در این چهارعنوان خلاصه می شود: بحث در صحت مخارج حروف ، بحث در سلامت لغات و دوری جستن از تنافر نامطبوع حروف ، بحث در جمله و ایجاز و اطناب و رعایت حال مخاطب ، و حالات خطیب و هیئت و وضع او ( رجوع کنید به همان ، ج ٢، ص ٤٨٢). با عنایت به موضوع اخیر است که جاحظ در بخش «کتاب العصا» از البیان والتبیین سخنانی را دربارة شعوبیه * مطرح می کند (ج ١، ص ١٣٩ به بعد، ج ٢، ص ٤٩ به بعد، ١٢٢)، او قول شعوبیه را در عیب جویی بر عرب در «عصا برگرفتن هنگام خطابه » ذکر می کند و بعد از دفاع از عرب و بیان فضایل «عصا» می نویسد: شعوبیه بر عصا طعنه زنند تا در عصا (و قضیب و مِخصَرة ) پیغمبر ما طعنه زده باشند، و بر عصای موسی ' که معجزه بود و بر عصای سلیمان طعن زده باشند، وگرنه در برگرفتن عصا منعی نیست و نشانة عجزی نی (همان ، ج ٢، ص ٧٥). در البیان والتبیین (ج ١، ص ١٠٠) حکایات و لطایفی هم دربارة معلّمان آمده است که آدام متز (ج ١، ص ٢٧١، پانویس ٩) آنها را مقتبس از لطیفه های یونانی می داند. در اهمیت البیان والتبیین گفته اند که هیچ کاتب و شاعر و خطیبی از آن بی نیاز نیست (ون دایک ، ص ٣٣٨) و حاجی خلیفه (ج ١، ستون ٢٦٣) آن را «کتاب کبیر» نامیده است . البیان و التبیین نمونة شیوایی کلام جاحظ است که در آن ، به تناسب موضوع ، رعایت همة جوانب را نموده است (دربارة ارزش نثر جاحظ رجوع کنید به ابوالخشب ، ص ٣٥٠ـ٣٥١؛ ضیف ، ١٣٦٥، ص ٦٠ـ٦١؛ همو، ١٩٧٥، ص ٥٨٧ به بعد؛ نیز رجوع کنید به ذکاوتی قراگزلو). این کتاب از دیرباز مورد توجه ادیبان و عالمان بوده و نخستین بار در ١٣٠١ در مطبعة الجوائب قسطنطنیه منتخباتی از آن به چاپ رسیده ، و نخستین چاپ کامل آن در ١٣١١ در المطبعة العلمیة قاهره صورت گرفته است (ون دایک ، ص ٣٣٨،٣٤١؛ نیز رجوع کنید به سرکیس ، ج ١، ستون ٦٦٧).

منابع :
(١) ابن خلدون ، مقدمه ، ترجمة محمد پروین گنابادی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٢) ابن ندیم ، کتاب الفهرست ، چاپ رضا تجدد، تهران ( ١٣٥٠ ش ) ؛
(٣) ابراهیم علی ابوالخشب ، تاریخ الادبِ العربیِّ فی العصر العباسی الثانی ، قاهره ١٣٩٥/١٩٧٥؛
(٤) عمروبن بحر جاحظ ، البیان والتبیین ، چاپ حسن افندی فاکهانی ، قاهره ١٣١١؛
(٥) همو، کتاب البرصان والعرجان والعمیان والحولان ، چاپ عبدالسّلام محمد هارون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٦) طه حاجری ، الجاحظ ، حیاته و آثاره ، قاهره ( ١٩٦٩ ) ؛
(٧) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٨) علیرضا ذکاوتی قراگزلو، زندگی و آثار جاحظ ، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(٩) یوسف الیان سرکیس ، معجم المطبوعات العربیة و المعربة ، قاهره ١٣٤٦/ ١٩٢٨، چاپ افست قم ١٤١٠؛
(١٠) شوقی ضیف ، العصر العبّاسیّ الثانی ، قاهره ( ١٩٧٥ ) ؛
(١١) همو، الفنّ و مذاهبه فی النّثرالعربی ، قاهره ١٣٦٥/١٩٤٦؛
(١٢) طه حسین ، من تاریخ الادب العربی ، بیروت ١٩٨١؛
(١٣) آدام متز، تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری ، یا، رنسانس اسلامی ، ترجمة علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(١٤) ادوارد ون دایک ، اکتفاء القنوع بما هو مطبوع ، چاپ محمدعلی ببلاوی ، مصر ١٣١٣/١٨٩٦؛
(١٥) یاقوت حموی ، معجم الادباء ، مصر ١٣٥٥ـ١٣٥٧/١٩٣٦ـ ١٩٣٨، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) .

/ علیرضا ذکاوتی قراگزلو /