دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٣٢٦
بیاضی ، ابوجعفر ، مسعود هاشمی عباسی ، شاعر بغدادی قرن پنجم . از تاریخ تولد و زندگانی او اطّلاعی در دست نیست . نسبش با ده واسطه به عبدالله بن عباس معروف به ابن عباس (متوفی ٦٨) می رسد، ازینرو او را شریف و هاشمی خوانده اند. نام پدر بیاضی را، به اختلاف ، عبدالعزیز و محسن ضبط کرده اند (ابن خلکان ، ج ٥، ص ١٩٧ـ ١٩٨؛ ابن عماد، ج ٣، ص ٣٣١؛ ابن جوزی ، ج ١٦، ص ١٧٥؛ یافعی ، ج ٣، ص ٧٥). تسمیة او به بیاضی از آن جهت بوده که پیوسته جامة سپید به تن می کرده است (فروخ ، ج ٣، ص ١٧٦)؛ به نقل دیگر، یکی از اجداد او در مجلس یکی از خلفای عباسی همراه جماعتی از عباسیان حضور داشته و جز او که جامة سپید داشته همه سیاه پوشیده بوده اند. ازینرو خلیفه می پرسد که این بیاضی (سفیدپوش ) کیست ؟ و از اینجا این شهرت برای او باقی می ماند (ابن خلکان ، ج ٥، ص ١٩٩؛ ابن عماد، ج ٣، ص ٣٣٢؛ یافعی ، همانجا). ابن خلکان (همانجا) پس از آوردن این حکایت ، آن را، به نقل از ابن جوزی ، به محمدبن عیسی عباسی نسبت می دهد و در نسبت آن به بیاضی تردید می کند. همچنین احتمال می دهد که خلیفة مزبور الرّاضی باللّه (متوفی ٣٢٩) بوده باشد.
بیاضی در ٤٦٨، در بغداد درگذشت و در قبرستان معروف باب اَبرز دفن شد (ابن جوزی ، ج ١٦، ص ١٧٦؛ ابن تغری بردی ، ج ٥، ص ١٠٣؛ ذهبی ، ج ١٨، ص ٤١٠).
تنها سبب شهرت بیاضی ، اشعار غنایی وتغزّلهای مطبوع اوست . بیشتر منابع (ذهبی ؛
ابن خلکان ؛
یافعی ، همانجاها) به وجود دیوان کوچکی از او اشاره کرده اند که علی رغم اختصار دارای معانی رقیق و لطیف و مضامین پرشور و سوزناک است و کمتر به مدیحه سرایی پرداخته است . ابن خلکان (ج ٥، ص ١٩٨ـ ١٩٩) نمونة اشعار بیاضی را بیش از دیگران نقل کرده ، منابع دیگر نیز قطعات کوتاهی از او آورده اند ( رجوع کنید به ابن جوزی ، ج ١٦، ص ١٧٥ـ ١٧٦؛
ابن کثیر، ج ١٢، ص ١٢١؛
ابن اثیر، ج ٨، ص ١٢٣؛
ابن عماد؛
ذهبی ؛
ابن تغری بردی ، همانجاها).
منابع :
(١) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ ، بیروت ١٣٩٨/١٩٧٨؛
(٢) ابن تغری بردی ، النجوم الزاهرة فی ملوک مصر والقاهرة ، قاهره ( تاریخ مقدمه ١٣٨٣/ ١٩٦٣ ) ؛
(٣) ابن جوزی ، المنتظم فی تاریخ الامم والملوک ، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٤) ابن خلکان ، وفیات الاعیان ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٩٦٨ـ١٩٧٧؛
(٥) ابن عماد، شذرات الذّهب فی اخبار من ذهب ، بیروت ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٦) ابن کثیر، البدایة والنهایة ، ج ١٢، چاپ احمد ابوملحم ... ( و دیگران ) ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٧) محمدبن احمد ذهبی ، سیراعلام النبلاء ، ج ١٨، چاپ شعیب ارنؤوط و محمد نعیم عرقسوسی ، بیروت ١٤٠٦/١٩٨٦؛
(٨) عمر فروخ ، تاریخ الادب العربی ، ج ٣، بیروت ١٩٨٩؛
(٩) عبدالله بن اسعد یافعی ، مرآة الجنان و عبرة الیقظان ، بیروت ١٤١٧/١٩٩٧.
/ محمدهانی ملاّ زاده /