دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٣٢٣
بیّاسی ، یوسف بن محمدبن ابراهیم انصاری اندلسی ، مورخ و ادیب قرن هفتم . در ٥٧٣، در بیّاسه (بیّاسا)ی اندلس (یاقوت حموی ، ج ١، ص ٧٧٣)، به دنیا آمد (زرکلی ، ج ٨، ص ٢٤٩، سیوطی ، ج ٢، ص ٣٥٩).
بیاسی به بیشتر شهرهای اندلس سفر کرد و پس از بازگشت ، کتابِ الاعلام بالحروب الواقعة فی صدرالاسلام را برای امیر زکریّا یحیی حفصی (متوفی ٦٤٧)، تألیف کرد. او در این کتاب ، وقایع تاریخی را از مقتل عمربن خطاب (٢٣)، آغاز کرده و به خروج ولیدبن طریف و کشته شدنش به دستور هارون الرشید، پایان داده است . ابن خلکان (ج ٧، ص ٢٣٨؛ همچنین رجوع کنید به حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ١٢٦ـ١٢٧؛ یافعی ، ج ٤، ص ١٠٠)، این کتاب را دیده و ستوده است . بیاسی ادیب و لغوی برجسته ای بود و از او آثاری به نظم و نثر باقی مانده است . او حافظ دیوان الحماسة ابوتمام ، دیوان متنبی ، سقط الزّند ابوالعلاء معرّی ، قصاید سبعة معلقه و بسیاری اشعار دیگر بود (سیوطی ؛ ابن خلکان ، همانجا؛ ابن عماد، ج ٥، ص ٢٦٢) و به تقلید و پیروی از ابوتمام ، کتاب الحماسة المغربیة را که برگزیده ای از اشعار عرب است ، تألیف کرد. وی در مقدّمه سبب تألیف و شدت علاقة خود را به اشعار عرب خصوصاً به حماسة ابوتمام شرح داده است (ابن خلکان ، ج ٧، ص ٢٣٩؛ ابن عماد؛ زرکلی ، همانجاها). ابن خلکان (ج ٧، ص ٢٣٩ـ٢٤٣) و به پیروی از او ابن عماد (ج ٥، ص ٢٦٢ـ ٢٦٣)، قسمتی از این مقدمه و نیز منتخباتی از الحماسة المغربیة را نقل کرده اند. خلاصه ای از این کتاب نیز به صورت خطی موجود است (زرکلی ، همانجا). وی در کتاب خود فکاهیّات و ظرایفی از مردم اندلس نقل کرده که نمونه ای از آن را مقری (ج ٣، ص ٣١٦ـ٣١٧) آورده است . ابن سعید مغربی (ج ٢، ص ٧٣)، نیز نمونه ای از اشعار او را نقل کرده است . اثر دیگر وی ذیلی بر تاریخ ابن حیان است (همانجا؛ زرکلی ، همانجا).
بیاسی در ٦٥٣ در تونس درگذشت (ابن خلکان ، ج ٧، ص ٢٤٣؛ ابن عماد، ج ٥، ص ٢٦٣؛ زرکلی ، همانجا).
منابع :
(١) ابن خلکان ، وفیات الاعیان ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٩٦٨ـ ١٩٧٧؛
(٢) ابن سعید مغربی ، المغرب فی حلی المغرب ، چاپ شوقی ضیف ، قاهره ١٩٧٨ـ١٩٨٠؛
(٣) ابن عماد، شذرات الذّهب فی اخبارمن ذهب ، بیروت ١٣٩٩/١٩٧٩؛
(٤) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٥) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٩؛
عبدالرحمان بن ابی بکر سیوطی ، بغیة الوعاة فی طبقات اللغویین و النحاة ، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم ، قاهره
(٦) ١٣٨٤؛
(٧) احمدبن محمد مقری ، نفح الطیب ، چاپ احسان عباس ، بیروت ١٣٨٨/ ١٩٦٨؛
(٨) عبدالله بن اسعد یافعی ، مرآة الجنان و عبرة الیقظان ، چاپ خلیل منصور، بیروت ١٤١٧/ ١٩٩٧؛
(٩) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥.
/ محمدهانی ملاّ زاده /