دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٣١٧
بیاتِ اصفهان ، از آوازهای پنجگانة موسیقی ردیف دستگاهی . این آواز از متعلقات دستگاه همایون ، و در ردیف میرزا عبدالله دارای شش گوشه به نامهای درآمد اول ، درآمد دوم ، جامه دران ، بیات راجه ، نغمه و رازونیاز است (کیانی ، ١٣٧٧ ش ، ص ١٠٢، ١٠٦؛ خالقی ، بخش ٢، ص ٢١٠). موسی معروفی (ص د) بیات اصفهان را از ملحقات همایون شمرده و ٢٧ گوشه تحت نام این آواز گردآورده است . فرصت شیرازی (ص ٢٤) بیات اصفهان را یکی از گوشه های دستگاه همایون دانسته است .
فواصل بیات اصفهان در گوشه های درآمد، بیات راجه و جامه دران با دایرة «سب » انطباق دارد (کیانی ، ١٣٧١ ش ، ص ٣٥) اما امروزه آن را، به دلیل نفوذ نظریة موسیقی غرب
و تحریف در فواصل آن ، به گام کوچک در موسیقی غربی نزدیک می دانند (خالقی ، ج ٢، ص ٢٠٧). در موسیقی قدیم ایران ، مقام اصفهان دایرة چهل وچهارم از ادوار کثیره و
دایرة ششم از ادوار دوازدهگانه بوده (مراغی ، ص ٢٠٤)
که با بیات اصفهان که در موسیقی ردیف دستگاهی متداول است فقط در نام اشتراک دارد؛ زیرا فواصل مقام اصفهان
قدیم ، امروزه در موسیقی ایران کاربردی ندارد، بلکه یکی از ویژگیهای موسیقی عرب و ترک محسوب می شود (کیانی ، ١٣٧١ ش ، ص ٢٤).
منابع :
(١) روح الله خالقی ، نظـری به موسیقی ، تهـران ١٣٦٢ ش ؛
(٢) محمدنصیربن جعفر فرصت شیرازی ، بحورالالحان ، چاپ محمدقاسم صالح رامسری ، تهران ١٣٦٧ ش ؛
(٣) مجید کیانی ، مبانی نظری موسیقی ایران ، تهران ١٣٧٧ ش ؛
(٤) همو، هفت دستگاه موسیقی ایران ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٥) عبدالقادربن غیبی مراغی ، شرح ادوار ، چاپ تقی بینش ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٦) موسی معروفی ، ردیف هفت دستگاه موسیقی ایرانی ، تهران ١٣٧٤ ش .
/ وحید بصام /