بیابانک ، نام متأخر ناحیه ای قدیمی در دشت کویر و نیز دهستانی به همین نام در استان اصفهان .

ناحیة بیابانک . ناحیه ای قدیمی (تقریباً برابر با بخش خور و بیابانک امروزی ) در حاشیة جنوبی دشت کویر * که در گذشته بر سر راه اصفهان (نایین ) به خراسان (نیشابور) قرار داشت . در اصل ناحیة بیابانک قسمتی از بیابان بزرگ و قدیمی است که در منابع عربی از آن به نام «مفازه » یاد شده است . بیابانک ، به عنوان یک اصطلاح جغرافیایی ، به معنای بیابانِ کوچک یا نیمة کویر است و این نام در منابع و مآخذ قبل از قرن دهم دیده نشده است (هدین ، ص ٥٦٢؛
حکمت یغمائی ، ص ٩٦).

نشانه هایی از مسکونی بودن این منطقه پیش از اسلام وجود دارد، از جمله آتشکده ای در نزدیکی مِهْرْجان / مِهْرَنْجان . بعلاوه ، جَنْدَقْ در این منطقه به زندان انوشیروان معروف است و گنبدی قدیمی به نام «هشت درب » متعلق به دورة ساسانیان دارد ( د. اسلام ، چاپ دوّم ، ذیل مادّه ؛
حقیقت ، ص ٣٥١). به روایتی ، در صدر اسلام فرش ابریشمی بافت جندق تا بازار مکه راه یافته بود ( رجوع کنید به مقدسی اردبیلی ، ص ٣٨٣). فرای دربارة اسلام آوردن مردم این منطقه دو روایت نقل می کند که صحت هردو محل تردید است . در یکی از این روایتها مسلمان شدن مردم این ناحیه به زمانی بازمی گردد که عربها در تعقیب یزدگرد سوم بودند؛
و براساس روایت دیگر، پذیرش اسلام در این منطقه به ( آغاز ) قرن سوم در عهد امام رضا علیه السلام ، بازمی گردد ( د. اسلام ، همانجا).

در قرن چهارم ، اصطخری (ص ٢٢٩، ٢٣١) آن را «جرمق » و موضع سه دیه معرفی کرده است . ابن حوقل (ص ١٤٤) آن را سه ده نزدیک به هم ضبط کرده است . به نوشتة وی در این ناحیه ، سه ده جَرْمَقْ (گرمه )، بیادق / بیاذق / پیاده (امروزه آبادی بیاضه / بیاضیه )، و ارابه (احتمالاً آبادی ایراج کنونی ) در کنار راه بیابان (کویر) قرار داشت . همچنین وی می نویسد: «تا جرمق چهار منزل و هر دو یا سه فرسخی ، گنبدی و برکة آبی است ... در آنجا خرما و کشت و چارپایان بسیار بود.» وی جمعیت آنجا را هزار تن ذکر کرده است . در اواخر همین قرن ، مقدسی (ص ٤٣٧) جرمق را حاصلخیزترین و پردرخت ترین و ارزانترین شهرها، آورده است . به نوشتة وی (ص ٤٦) گروهی می گویند آتش حضرت ابراهیم علیه السلام در جرمق بوده است . ناصرخسرو در نیمة اول قرن پنجم راه نایین به کرمه / گرمه را ٤٣ فرسنگ ضبط کرده و آن را در ناحیة بیابان آورده است . به نوشتة او، در آن ناحیه ده ، دوازده پاره دیه با آب و هوای گرم قرار داشته و در هر دو فرسخی در مواضعی که شورستان نبوده گنبدکها و مصانع (محل جمع شدن آب باران ) ساخته بودند که علاوه بر استراحتگاه ، راهنمای مسافران بوده است . به روایت وی ، این ناحیه در دست امیر گیلکی ( ابوالحسن گیلکی بن محمد، امیر اسماعیلی مذهب طبس ) بوده و او برای جلوگیری از غارت کوفجان ( کوفج ، کوچ و بلوچ ) در بیادق که حصاری نیز داشته ، نایبی منصوب کرده بوده است ؛
ناصرخسرو یادآور می شود که به واسطة حضور این امیر راهها ایمن بوده است .وی از ریگهای روان و عظیم آن ناحیه و رباط زبیده / مرامی که پنج چاه آب داشته یاد کرده است و می نویسد که اگر این رباط و آب نبود کسی از آن بیابان نمی توانست عبور کند (ص ١٣٩ـ١٤٠). از این مطالب چنین برمی آید که ظاهراً این ناحیه از توابع طبس ، و نیز قلعة بیاضه از پایگاههای اسماعیلیه بوده است ( رجوع کنید به حکمت یغمائی ، ص ٥٣ ـ٥٤، ١٣٤). در قرن هفتم جرمق را شهری

در فارس آورده اند (یاقوت حموی ، ج ٢، ص ٦٤). گفته های یاقوت در قرن هفتم (همانجا) و حمدالله مستوفی (ص ١٤٢) در قرن هشتم دربارة جرمق ، تکرار مطالب جغرافی دانان قرن چهارم است .

پس از قرن هشتم ، اطلاعات چندانی از این ناحیه در دست نداریم ولی در دورة صفویه ، شاه عباس اول از همین راه عازم مشهد شد و در مسیر خود به شنهای روان برخورد و دستور داد تا برای راهنمایی مسافران ستونهای آجری در این ریگزار برپا کنند. همچنین ، به دستور او برای آسایش زوّار مشهد رضوی مزرعه و رباطی احداث کردند که به مزرعة «عباس آباد» معروف است . در ١٠٠٧ نیز سپاهیان وی از همین مسیر به خراسان رفتند ( دایرة المعارف فارسی ، ذیل مادّه ؛
باستانی پاریزی ، ص ٩٣؛
هنر یغمائی ، ص ٤٦؛
فلسفی ، ج ٤، ص ١٤٤٥). در همین دوره خواجه حمام الدین نامی در آنجا ریاست داشت (یغمائی ، ١٣٠٣ش ، ص ٤١٤). همزمان با به قدرت رسیدن آقامحمدخان (١١٩٣ـ١٢٢٢)، امیراسماعیل خان عرب عامری تا ١٢٢٢ در آنجا حکومت می کرد و آثار و ابنیه و املاک زیادی از خود به جا گذاشت . سپس پسرش امیررفیع خان تا ١٢٣٨ در آنجا حکومت کرد که به سبب متشنج کردن اوضاع جندق و بیابانک ، نوروز علیخان مأمور قلع و قمع او شد. نوروز علیخان اشرار بلوچ منطقه را نیز در ١٢٥٤ سرکوب کرد (همانجا؛
هنر یغمائی ، ص ١٢٠، ١٥٧ـ ١٥٨). این نواحی از حملات بلوچها که تا ١٣٣٨ نیز ادامه داشت صدمات زیادی دید. در اواخر ١٣٢٥، عده ای راهزن در جندق و بیابانک به تاخت و تاز و راهزنی می پرداختند که به «دزدهای حسن » شهرت یافته بودند (هنر یغمائی ، ص ١٣٦). نایب حسین کاشی نیز در ١٣٢٧ کویر بیابانک را به دلیل حصار طبیعی آن مرکز خود قرار داد و به مدت سه سال به همراه پسرانش دهات منطقه را غارت کرد و به آتش کشید ولی نتوانست قلعة بیاضه را تسخیر کند. پس از وی نیز منطقه گرفتار غارت رمضان خان باصری و ایل وی شد. در ١٣٣٧ نیروهای قوام السلطنه ، والی خراسان ، رمضان خان و افرادش را از منطقه بیرون راندند (همان ، ص ٦، ٧٠، ١٣١ـ١٣٢، ١٥٥ـ١٥٧؛
یغمائی ، ١٣٠٣ش ، ص ٤١٤ـ٤١٥). ظاهراً علت این غارتگریها محروم بودن این ناحیه از بودجة مملکتی بود و ازینرو نایب الحکومه به عناوین مختلف از مردم اخاذی می کرد. بعدها با کوشش حبیب یغمائی بودجة مخصوص و معینی به آنجا اختصاص داده شد. همو اهالی جندق و بیابانک را فقیر و زحمتکش معرفی کرده و آورده است که هر کس می توانست از املاک خود ارتزاق کند جزو متمولان و اشراف محل محسوب می شد (١٣٠٣ش ، ص ٤١٢، ٤١٥). جندق و بیابانک در دورة ناصری به قرای سبعه معروف بود. این هفت قریه عبارت بود از: جندق ، فَرُّخی ، خور، بیاضیه ، اُردیب ، ایراج و مِهرْجان . اعتمادالسلطنه جمعیت این ناحیه را ٥٠٠ ، ٢ تن ذکر کرده است . وی می نویسد: در سالهایی که برف زیاد می آمد تخمی شبیه به تخم یونجه که اهالی به آن «معاش » می گفتند می رویید، و اهالی آن را آرد می کردند و نان می پختند. در زمان او حرفة اهالی ساختن مشک آب و نیم چکمه ای به نام «عربی » بود (ج ٤، ص ٢٢٦٠ـ٢٢٦١). مک گرگور که در ١٢٩٢/ ١٨٧٥ از منطقة بیابانک دیدن کرده ، می نویسد که بیابانک در وسط کویر واقع نیست و پنجاه مایل با آن فاصله دارد (ج ١، ص ٩٤). در آن زمان ، بیابانک از بخشهای سمنان بود و ده روستا داشت . در ١٣٤٠ ش ، به نوشتة حقیقت (ص ٢٦٧)، بیابانک به کلیة دهات این منطقه بویژه به آبادی بیاضیه ، ٥٩ کیلومتری «رباط پُشت بادام * »، اطلاق می شد.

از آثار باستانی و تاریخی این ناحیه قلعة بیاضیه (نارنج قلعه ) به سبک دورة ساسانی است . زیربنای این قلعه حدود هزار مترمربع است . داخل قلعه اتاقکها و راهروهای پیچ در پیچ در پنج طبقه دیده می شود که سابقاً انبار غله بوده است . در کنار دیوار قلعه مسجدی قرار دارد که در قرن هشتم استاد دهنوی آن را مرمت کرده است . همچنین ساختمان مخروبه ای به نام «هفت برادران » و مقبرة امامزاده ابراهیم ، منسوب به یکی از فرزندان امام موسی کاظم علیه السلام ، در این ناحیه قرار گرفته است . در گرمه محلی مشهور به «قبرستان کشته ها» قرار دارد که به روایتی گورستان کسانی است که در جنگ علویان و قوای سهراب گبر ( ؟ ) در این محل کشته شده اند. در مهرجان مزار عارف و صوفی بیابانکی ، شمس الدین حاجی محمدشاه ، از قرن هشتم به جای مانده است (حقیقت ، ص ٣٥٢ـ٣٥٣؛
حکمت یغمائی ، ص ٨١، ٨٣ ـ٨٤، ٨٦).

در فَرُّخی مسجدی قدیمی با گنبد و ایوانی بزرگ و ساختمانی به نام «عمارت شیخ » که بسیار قدیمی است وجود دارد. آثار چند چهارطاقی در گورستان فرخی دیده می شود که یکی از آنها به «پیر» معروف است و جنبة تقدس دارد. در اُردیب زندانی معروف به دیوان خانة مسعود لشکر یاغی ، حاج ابراهیم بیک پسر قدرت الله نایب الحکومه جندق و بیابانک ، قرار دارد که بنای آن از ساروج است (حقیقت ، ص ٣٥١ـ٣٥٣؛
حکمت یغمائی ، ص ٨٠؛
برای آثار تاریخی خوررجوع کنید به خور * ).

به دلیل محصور بودن این منطقه در کویر نمک بسیاری از آداب و رسوم قدیمی در آنجا محفوظ مانده است ، از جمله بزرگداشت آخرین شب ماه اسفند، معروف به «شب بی بی هور» که اهالی معتقدند در این شب فرشتة برکت به خانة آنها فرود می آید و بر برکت آنها می افزاید. همچنین تا دهه های اخیر جشن «سده » در این ناحیه مرسوم بود و در خور و برخی روستاها با افروختن آتش این روز را جشن می گرفتند (حکمت یغمائی ، ص ٤١١ـ٤١٣؛
نیز رجوع کنید به خور).

دهستانِ بیابانک . واقع در بخش خور و بیابانک در شهرستان نایین ، استان اصفهان ، در قسمت جنوبی دشت کویر. از شمال به دهستان جَنْدَقْ * ، از جنوب به دهستان نخلستان و از مغرب به دهستان چوپانان (در بخش انارک ) محدود است . شهرستان طبس در مشرق آن قرار دارد. مرکز آن فرخی و شهر آن ، خور است . دارای نوزده آبادی است . از ارتفاعات مهم آن کوه کَبود، هفت چَنگ و گودْگاه را می توان نام برد. گود جِگارگ در شمال آبادیهای طاهرآباد و میان آباد واقع شده است . تپه های شنی در این دهستان دیده می شود. رودشور خور در این دهستان جریان دارد. این رود در ٣٥ کیلومتری شمال شرقی شهر خور به دشت کویر می ریزد (جعفری ، ج ٢، ص ٣٠٣). آب موردنیاز برای کشاورزی و آشامیدن اهالی از چاه نیمه عمیق ، آب انبار و کاریز به دست می آید. از زیا، بز کوهی ، قوچ ، میش ، آهو، کفتار، گرگ ، روباه ، شغال ، خرگوش ، و از پرندگان کبک دارد. از گیا، درخت بنه ، گل تلخو، آویشن ، پرسیاوش ، روناس ، گز، تاغ ، قدومه و کلپوره در برخی آبادیها دیده می شود. محصولات عمدة آن گندم ، جو، پنبه ، ارزن ، تخمة آفتابگردان ، پسته ، سنجد، خرما، انجیر، زردآلو و بادام کوهی است . طناب بافی و فرشبافی با طرح نایینی از صنایع دستی آن است . اهالی عمدتاً به دامداری و باغداری مشغول اند. راه اصلی نایین ـ طبس و نایین ـ دامغان از آن می گذرد. از نظر اداری و سیاسی جندق و بیابانک تا اواخر حکومت فتحعلی شاه قاجار (١٢١٢ـ ١٢٥٠) ضمیمة یزد بود. در ١٢٤٠ تابع ایالت کومس (دامغان و سمنان ) و در ١٣٣٧ تابع ایالت خراسان و سیستان شد. از ١٣٠١ تا ١٣٠٦ ش ولایتی مستقل بود و در همین سال دوباره جزو خطة یزد شد. در ١٣٢٧ ش به صورت یکی از بخشهای شهرستان نایین در استان اصفهان درآمد (هنر یغمائی ، ص ١١٧). در ١٣٣٢ ش دهستان جندق و بیابانک در بخش خور و بیابانک جزو شهرستان نایین به شمار می آمد (رزم آرا، ج ١٠، ص ٥٨). در ١٣٤٥ ش بخش خور و بیابانک مشتمل بر جندق و ناحیة بیابانک بود ( دایرة المعارف فارسی ، ذیل مادّه ). طبق تصویبنامة هیئت وزیران در خرداد ١٣٦٩، دهستانهای بیابانک ، جندق و نخلستان ، در بخش خور و بیابانک ، در شهرستان نایین از استان اصفهان تشکیل شد.

آبادی فرخی مرکز آن ، در هفده کیلومتری شمال غربی خور، در ارتفاع ٨٠٦متری واقع است . آب و هوای آن گرم و خشک است . از کوههای مهم آن کوه «برچو» در شمال و کوه «دهنة حسن سوخته » در مغرب آبادی دیده می شود. رود فصلی شور در آن جریان دارد. روناس آن معروف است . ظاهراً این آبادی از بناهای پسر فرخ زردشتی ( ؟ ) است و به همین دلیل فرخی نامیده شده است (یغمائی ، ١٣٠٣ش ، ص ٤٠٩؛
ایران . وزارت دفاع . ادارة جغرافیائی ارتش ، ج ٦٢، ص ١٧). آثاری از دهکدة سَلْمَگان که قدیمتر بوده به جا نمانده است . مسجد جامع این آبادی در ١٢٥٦ به همّت حاج سیدمیرزا جندقی (مجتهد و قاضیِ جندق و بیابانک ) ساخته شده است . این آبادی زیارتگاهی به نام شیخ عبدالله صالح دارد و آثار تاریخی نیز در آن دیده می شود ( رجوع کنید به بخش اول مقاله ؛
حکمت یغمائی ، ص ٨٠).

منابع :
(١) ابن حوقل ، صورة الارض ، ترجمة جعفرشعار، تهران ١٣٤٥ش ؛
(٢) ابراهیم بن محمد اصطخری ، کتاب مسالک الممالک ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧؛
(٣) محمدحسن بن علی اعتمادالسلطنه ، مرآة البلدان ، چاپ عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث ، تهران ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ش ؛
(٤) ایران . وزارت دفاع . ادارة جغرافیائی ارتش ، فرهنگ جغرافیائی آبادیهای کشور جمهوری اسلامی ایران ، ج ٦٢: فرخی ، تهران ١٣٦٤ش ؛
(٥) ایران . وزارت کشور. معاونت سیاسی و اجتماعی . دفتر تقسیمات کشوری ، سازمان تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(٦) محمد ابراهیم باستانی پاریزی ، سیاست و اقتصاد عصر صفوی ، تهران ١٣٦٧ش ؛
(٧) جدیدترین نقشة راهها و تقسیمات کشوری جمهوری اسلامی ایران ، مشهد: مؤسسة جغرافیایی و انتشارات ماهوان ، ١٣٧٧ش ؛
(٨) عباس جعفری ، گیتاشناسی ایران ، ج ١: کوهها و کوهنامة ایران ، ج ٢: رودها و رودنامة ایران ، تهران ١٣٦٨ـ ١٣٧٦ش ؛
(٩) عبدالرفیع حقیقت ، تاریخ قومس ، تهران ١٣٦٢ش ؛
(١٠) عبدالکریم حکمت یغمائی ، بر ساحل کویر نمک ، تهران ١٣٧٠ش ؛
(١١) حمدالله بن ابی بکر حمدالله مستوفی ، کتاب نزهة القلوب ، چاپ گی لسترنج ، لیدن ١٩١٥، چاپ افست تهران ١٣٦٢ش ؛
(١٢) دایرة المعارف فارسی ، به سرپرستی غلامحسین مصاحب ، تهران ١٣٤٥ـ١٣٧٤ش ؛
(١٣) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیائی ایران ( آبادیها )، ج ١٠: استان دهم ( اصفهان )، تهران ١٣٥٥ش ؛
(١٤) نصرالله فلسفی ، زندگانی شاه عباس اول ، تهران ١٣٦٤ ش ؛
(١٥) مرکز آمار ایران ، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ١٣٧٥: شناسنامة آبادیهای کشور، استان اصفهان ، شهرستان نائین ، تهران ١٣٧٦ش ؛
(١٦) احمدبن محمد مقدس اردبیلی ، حدیقة الشیعة ، تهران ١٣٥٣ش ؛
(١٧) محمدبن احمد مقدسی ، کتاب احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧؛
چارلز

(١٨) متکاف مک گرگور، شرح سفری به ایالت خراسان و شمال غربی افغانستان ، ج ١، ترجمة مجید مهدی زاده ، مشهد ١٣٦٦ش ؛
(١٩) ناصرخسرو، سفرنامة ناصرخسرو علوی ، برلین ( تاریخ مقدمه ١٣٤١ ) ، چاپ افست تهران ( بی تا. ) ؛
(٢٠) نقشة تقسیمات کشوری ایران ، تهران : گیتاشناسی ، ١٣٧٧ش ؛
(٢١) نقشة تقسیمات کشوری سال ١٣٧٠: استان اصفهان ، تهران : مرکز آمار ایران ، ( بی تا. ) ؛
(٢٢) سون اندرس هدین ، کویرهای ایران ، ترجمة پرویز رجبی ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٢٣) اسماعیل هنر یغمائی ، جندق و قومس در اواخر دورة قاجار ، چاپ عبدالکریم حکمت یغمائی ، تهران ١٣٦٣ش ؛
(٢٤) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥؛
(٢٥) حبیب یغمائی ، «شرح حال یغما»، ارمغان ، دورة ٥، ش ٧و٨ (مهر و آبان ١٣٠٣)؛
(٢٦) همو، «واحة جندق و بیابانک ، یا، کویرنشینان مرکزی »، مجلة مردم شناسی ، دورة ٢ (فروردین و اردیبهشت و خرداد ١٣٣٧)؛

(٢٧) Encyclopaedia of Islam , s.v. "Biya ¦ba ¦nak" (by R. N. Frye).

/ معصومه بادنج /