بَهْنداری ، سوجان رای ( سَنجان رای ) ، مؤلف احتمالی خلاصة التواریخ در تاریخ عمومی هند به زبان فارسی که در دوران حکومت اورنگ زیب (١٠٦٨ـ ١١١٨) و با تکیة خاص بر حکّام دهلی نوشته شده است . نام مؤلف از صفحة آخر نسخه های متعدد کتاب به دست آمده که تفاوتهایی نیز در آنها به چشم می خورد (برای قرائتهای متفاوت قسمتهای مختلف اسم مؤلف رجوع کنید به مورلی ، ١٨٥٤، ص ٦٩؛ براون ، ص ١٥٨؛ الیوت ، ج ٨، ص ٥؛ اشرف الحق ، ش ٢٠١؛ کمال الدین و عبدالمقتدر، ص ٧٤؛ سمینووا ، ش ٢٤٨؛ اته ، ١٩٠٣ـ١٩٣٧، ج ١، ش ٣٦٢، ٣٦٣؛ بهنداری ، مقدمة ظفر حسن ، ص پنج ؛ ریو ، ج ١، ص ٢٣٠، ج ٣، ص ٩٠٨؛ اته ، ١٨٨٩، ج ١، ش ٢٤٦؛ استوری ، ج ١، ص ٤٥٤). امروزه عموماً سوجان را به عنوان اسم کوچک او پذیرفته اند، زیرا نام هندویی رایجی است و دست کم سه نفر از افرادی که در خلاصة التواریخ ذکرشان به میان آمده (ص ٦٧، ٤٩٦ـ٤٩٧) بدان نامیده شده اند.

بنابر مندرجات متن (ص ٦، ٦٦ـ٧١)، بهنداری در بَتالا در پنجاب (و نه در پاتیالا، چنانکه ریو، ج ١، ص ٢٣٠، آورده است ) متولد شد و از جوانی در دستگاه اورنگ زیب به منشیگری مشغول شد. الیوت (ج ٨، ص ٧) بر آن است که ، گذشته از کاربرد نظام گاهشماری وِکْرَمی ( = بکرمی ) ، در متن خلاصة التواریخ مطلبی حاکی از هندو بودن مؤلف آن یافت نمی شود، اما، به جای حمد و نعت معمول میان مسلمانان ، این کتاب با گفتاری در تنوع مذاهب آغاز می شود، که مؤلف همة آنها را الهی می شمارد؛ وی مذهب و اساطیر هندو را با تفصیلی خاص وصف می کند، و گزارش او از آغاز دوران اسلامی ( در هند ) با تلخی آمیخته است . این نکات حاکی از هندو بودن مؤلف است .

بهنداری می گوید که خلاصة التواریخ را در ١١٠٧ به پایان رسانده (ص ٨)، گو اینکه ظاهراً تا ١١١١ آن را ادامه داده است (ص ٣٤، ٦٥؛ رجوع کنید به انصاری ، ص ٤٧٦). این کتاب دارای چهار بخش است ، به ترتیب : دربارة گیا و زیای هند، دانشهای هندو، عارفان هندو؛ جغرافیا و درآمدهای هجده ولایت مغولان هند (از جمله کابل )؛ تاریخ هند تا براندازی رای پتهورا (پرتهوی راج ) به دست شهاب الدین غوری در ٥٨٨؛ و تاریخ فرمانروایان مسلمان هند از سبکتگین تا جلوس اورنگ زیب در ١٠٦٨. در برخی از نسخه ها، متن در جایی به پایان می رسد که لشکریان پادشاه ، داراشکوه ، برادر بزرگ اورنگ زیب ، را تعقیب می کنند. حال آنکه در متون دیگر رویدادهای عمدة سلطنت اورنگ زیب هم ثبت شده است (ایوانف ، ج ١، ص ٥٦؛ اته ، ١٩٠٣ـ١٩٣٧، ج ١، ش ٣٦٢، ٣٦٤). از این گذشته ، دو «ذیل » نیز به تاریخ افزوده شده است : یکی به نوشتة جَی کِشَن داس مِهرا شامل روزگار اورنگ زیب ، دیگری نوشتة مؤلف ناشناخته ای که تاریخ را تا ١١٥٨ دنبال کرده است (عبدالله ، ص ٦٦؛ استوری ، ج ١، ص ٤٥٥).

آرای دانشمندان دربارة ارزش تاریخی کتاب متفاوت است ؛ برخی بر آن اند که این کتاب چیزی جز نسخه برداری از اثری موسوم به مختصر و یا اطلاعات موجود در تاریخ فرشته نیست (مورلی ، ١٨٥٤، ص ٧٠؛ الیوت ، ص ٥ ـ١٢). اما ریو (ج ١، ص ٢٣١) چنین استدلال می کند که خلاصة التواریخ و مختصر هر دو نوشتة مؤلفی واحد است . بهنداری خود اذعان دارد که هدف او فراهم آوردن کتابی «مختصر» مشتمل بر «خلاصه »ای از بیست و هفت تاریخ عمومی و نیز چندین تاریخ محلّی بوده است . از جمله منابع فارسی او تاریخ سلطان محمود غزنوی نوشتة عنصری ، شاعر دربار غزنویان ، است ولی از تاریخ فرشته ذکری به میان نیاورده است .

شرح بهنداری دربارة دوران سلطنت بسیاری از پادشاهان ، جز شرح سلطنت سلطان محمود (ص ١٦٥ـ١٨٣) و جهانگیر (ص ٤٤١ـ٤٨٣)، سطحی و کوتاه است ؛
به مبارزات میان اورنگ زیب و برادرانش مرادبخش ، محمد شجاع و داراشکوه بر سر تاج و تخت نیز پنجاه صفحه اختصاص داده است . شیرعلی افسوس ، شرح راجه های هندوی دهلی را از کتاب استخراج و با حذف و اضافات بسیار با عنوان آرایش محفل به زبان اردو منتشر کرده است (کلکته ١٢٢٠).

دو اثر دیگر نیز به بهنداری نسبت داده اند؛
یکی خلاصة المکاتیب که حاوی تعلیماتی برای تربیت منشیان است و مؤلف می گوید که چنین تعلیماتی باید با آثار سعدی آغاز شود و شامل انشای یوسفی و انشای ابوالفضل و آثار دیگر شعرای مشهور فارسی و نیز خوشنویسی و حساب باشد. در این کتاب ، اطلاعات فراوانی دربارة اسباب و لوازم نگارش و منابع آنها نیز یافت می شود. انتساب کتاب به بهنداری مبتنی بر شباهت میان تعبیراتی است که دربارة مخدومان خود به کار برده است («صاحبان دولت اقبال و ناظمان مُلک مال »؛
ص ٣؛
قس «ناظمان امور مملکة مال و صاحبان کارگاه دولت اقبال » در خلاصة التواریخ ، ص ٦). اثر دیگر، خلاصة السیاق ، در زمینة حساب و حسابداری است که در ١١١٥ به اتمام رسیده ، و ازینرو به بهنداری منسوب است که تعبیری مشابه در آن به کار رفته است («ناظمان ملک مال »؛
گ ٢). بنابر مندرجات این کتاب ، تا زمان سلطنت اکبر، محاسبات به هندی صورت می پذیرفت تا اینکه تودَرمَل ، یکی از درباریان او، آن را در ٩٩١ به فارسی تغییر داد. در نتیجه ، ابوالفیض فیضی ، کتاب لیلاوَتی را که در حسابداری است از هندی به فارسی ترجمه کرد و چند تن از مقامات ایرانی در رشتة حسابداری متبحّر شدند (برای مثال بَدَل خان مشهدی ، خواجه شاه منصور شیرازی ، خواجه عطابیگ روحی ، و خواجه نظام الدین بخشی ). با وجود این ، هندوان بومی به اشتغال در این امر ادامه دادند؛
در پنجاب و ملتان حسابداران کهتری هندو حتی به دریافت لقب «خواجه » که معمولاً خاص منشیان مسلمان بود نایل آمدند (انصاری ، ص ٤٠٣ـ٤٠٥؛
ریو، ج ٢، ص ٧٩٩).

منابع :
(١) نورالحسن انصاری ، فارسی ادب بی عهد اورنگ زیب ، دهلی ١٩٦٩، ص ٤٠١ـ٤٠٥، ٤٧٤ـ٤٧٨؛
(٢) میر عبدالرزاق اورنگ آبادی ، مآثر الامراء ، ج ١، کلکته ١٨٨٨، ص ٤؛
(٣) سوجان رای بَهنداری ، خلاصة التواریخ ، چاپ ظفر حسن ، دهلی ١٩١٨؛
(٤) همو، خلاصة السیاق ، نسخة خطی دانشگاه اسلامی علیگره ؛
(٥) همو، خلاصة المکاتیب ، نسخة خطی کتابخانة ملی ، دهلی نو، ش ٣٢٥٨، ٣٢٦١؛
(٦) سیّد محمد عبدالله ، ادبیاتِ فارسی مین هندوؤن کاحِصّه ، دهلی ١٩٤٢؛

(٧) Asraf al-H ¤aqq, A descriptive catalogue of the Arabic and Persian Mss. in the Edinburgh University Library , Hertford ١٩٢٥;
(٨) E. G. Browne, A catalogue of the Persian manuscripts in the Library of the University of Cambridge , Cambridge ١٨٩٦;
H. M. Elliot and J. Dowson eds., The history of India as told by its own historians , London

(٩) ١٨٦٧-١٨٧٧;
(١٠) Hermann Ethإ, Catalogue of Persian manuscripts in the Library of the India Office , Oxford ١٩٠٣-١٩٣٧;
(١١) idem, Catalogue of the Persian, Turkish, Hindustani and Pushtu manuscripts in the Bodleian Library , pt. ١, Oxford ١٨٨٩;
(١٢) Vladimir Ivanov, Concise descriptive catalogue of the Persian manuscripts in the collection of the Asiatic Society of Bengal , Calcutta ١٩٢٤-١٩٢٧;
(١٣) Kama ¦l-al-D ¦ân and ـ Abd-al-Moqtader, Catalogue of the Arabic and Persian Mss. in the Library of the Calcutta Madrasa , Calcutta ١٩٠٥;
(١٤) N. Less, JRAS , n.s. ٣ (١٨٦٧);
(١٥) W. H. Moreley, A descriptive catalogue of the... manuscripts in the Arabic and Persian languages prerserved in the Library of the Royal Asiatic Society , London ١٨٥٤;
(١٦) idem, in Oriental College Magazine , Lahore, ١٠/٤ (١٩٣٤), ٦٦-٦٧;
(١٧) Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum , London ١٨٧٦-١٨٩٥;
(١٨) A. A. Seminova, A Catalogue of Persian Mss. in the Academy of Sciences of Uzbekistan , Tashkent ١٩٥٢;
(١٩) Charles Ambrose Storey, Persian literature: a biobibliographical survey , Leiden ١٩٢٧- .

/ ن . ح . انصاری ( ایرانیکا ) /