بهشتی ، احمد سِنان چلبی ، شاعر و مورّخ ترک . ظاهراً، اولین خَمسة ادبیات دیوانی (کلاسیک ) ترک از اوست . در منابع ، تاریخ تولد و مرگ او، دقیقاً، ضبط نشده است . به گفتة و. ل . مناژ ( د.اسلام ، چاپ دوم ، ذیل مادّه )، بهشتی در حدود ٨٧١ زاده شد. در هویت پدر و نام خود شاعر نیز اختلاف نظر هست ، لیکن ، براساس سندی از دورة بایزید دوم (٨٨٦ ـ ٩١٨؛
رجوع کنید به ارونسال ، ص ٣٠٨)، و به عقیدة سخی بیگ و ریاضی ، نام او احمد بوده است (رجوع کنید به ارغون ، ص ٧٩٦).

بهشتی در کودکی ، پدرش را از دست داد، سپس به دربار راه یافت و در آنجا تعلیم و تربیت دید. در زمان بایزید دوم به شهرت رسید، و مدتی طولانی در خدمت آن سلطان بود. زمانی از چشم سلطان افتاد و از ترس جان خود به ایران گریخت . به گفتة سخی بیگ ، به سلطان حسین بایقرا * (متوفی ٩١١) پناه برد و در آنجا با امیرعلیشیر نوایی و جامی آشنا شد. بعد از مدتی ، حسین بایقرا برای شفاعت بهشتی ، سفیری با هدایای بسیار به دربار سلطان ( بایزید ) فرستاد؛
بعضی از شاعران و عالمان نیز با نامه وساطت کردند؛
بهشتی ، خود نیز قصیده ای با ردیف «کَرَم » سرود و تقدیم سلطان کرد، و به این ترتیب ، بخشوده شد.

تقریباً، همة منابع ، فوت او را در اوایل قرن دهم نوشته اند. به گفتة مناژ ( د. اسلام ، همانجا)، احتمال می رود که در اواخر دورة بایزید دوم ، در ٩١٧، درگذشته باشد. بنابراین ، آنچه در > فهرست خمسه های ترکی کتابخانه های استانبول < راجع به درگذشت او در ٩٧٧ آمده ، صحیح نیست .

بهشتی در بعضی از غزلهای خود، برخی از اصطلاحات لهجة جُغتایی و آذری را نیز آورده است . آشنایی بهشتی با حسین بایقرا و امیرعلیشیر نوایی در شیوة اشعار او اثر نهاد. او همچنین ، از محافل علمی و ادبی هرات و اطراف آن استفاده کرد؛
تأثیر همة اینها در آثاری که پس از بازگشت به استانبول پدید آورده است دیده می شود.

آثار . ١) خمسه . به گفتة همة تذکره ها، احتمالاً بهشتی اولین شاعری است که در ادبیات دیوانی ترک خمسة کاملی سروده است . به گفتة لطیفی ، بهشتی در آخرین بیت خمسة خود می گوید : عاقبت «جواب خمسه » را سرودم ؛
و کسی تاکنون بدین سیاق سخن نگفته است . مثنویهای پنجگانة بهشتی اینهاست : وامق و عذرا ، یوسف و زلیخا ، حُسن نگار ، سهیل و نوبهار ، لیلی و مجنون که از آن میان ، فقط لیلی و مجنون باقی مانده است . بهشتی این اثر را در ٩١٢، در استانبول به پایان رساند، و برای به دست آوردن اعتبار سابقش ، آن را به بایزیدِ دوم تقدیم کرد. این اثر، که به وزن لیلی و مجنونِ جامی («مفاعیلن / مفاعیلن / فعولن ») سروده شده ، دارای ٢٢ قسمت و ١١٩٥ بیت است . نسخه ای از آن در کتابخانة دانشگاه استانبول نگهداری می شود (نسخ خطی ترکی ، ش ٥٥٩١)؛
٢) تاریخ بهشتی . شرح حال پادشاهان عثمانی ، از سلطان عثمان غازی تا بایزید دوم ، است و هشت بخش دارد. به عقیدة بابینگر (ص ٣٥، ٤٩)، فقط یکی از قسمتهای تاریخ بهشتی ، با عنوان «محاربة بایزید و شاهزاده جَم »، اثر احمد سنان بهشتی است و بقیة قسمتهای آن منسوب به پدر احمد سنان بهشتی است . نُسخ قسمت مذکور از تاریخ بهشتی در کتابخانة طوپقاپی سرای (روان ، ش ١٢٧٠) و موزة بریتانیا (٧٨٦٩ . Add ) نگهداری می شود. به گفتة بابینگر (ص ٥٠) و مناژ ( د.اسلام ، همانجا)، نسخة بعضی از قسمتهای دیگر تاریخ بهشتی نیز در موزة بریتانیا (٩٥٥، ٢٤ Add. ) یافت می شود. بهشتی ، تاریخ خود را بر مبنای اثر نشری (متوفی ٩٢٧؟) نوشته است که به گفتة مورخان ، صورت ادبی شدة تاریخی است که نشری محمد افندی دربارة دولت عثمانی نوشته است . مناژ ( د.اسلام ، همانجا) معتقد است که تاریخ بهشتی ، به تقلید از هشت بهشت ، اثر ادریس بدلیسی * (متوفی ٩٢٦)، نوشته شده است و اهمیت چندانی ندارد.

گذشته از اینها، دیوانی به بهشتی نسبت داده اند که تاکنون یافت نشده است . به گفتة سخی بیگ ، بهشتی ، خمسة فارسی نظامی را ( به ترکی ) ترجمه کرده است ، لیکن ، امروزه ، این اثر نیز موجود نیست ، و احتمال می رود که منظور، همان خمسة خود بهشتی بوده باشد.

منابع :
(١) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، چاپ محمد شرف الدین یالتقایا و رفعت بیلگه کلیسی ، استانبول ١٣٦٠ـ١٣٦٢/ ١٩٤١ـ١٩٤٣، ج ١، ستون ٧٢٤؛
(٢) ریاضی ، تذکره ، نسخة خطی کتابخانة نور عثمانیه ، ش ٣٢٠٥، گ ٤٢پ ؛
(٣) سخی بیگ ، تذکره ( هشت بهشت )، چاپ گونای کوت ، هاروارد ١٩٧٨، ص ٢٤٣ـ٢٤٥؛
(٤) بروسه لی محمدطاهربیگ ، عثمانلی مولفلری ، استانبول ١٣٣٣ـ١٣٤٢، ج ٢، ص ٩٦-٩٧، ج ٣، ص ٨٢، ١٨٤؛
(٥) درویش احمد عاشق پاشازاده ، تواریخ آل عثمان ، چاپ عالی بیگ ، استانبول ١٣٣٢، ص ١٤٢؛
(٦) محمد عاشق چلبی ، مشاعر الشعراء، یا، تذکرة عاشق چلبی ، چاپ جی . مردیت ـ اونز، لندن ١٩٧١، گ ٥٨ر؛
(٧) لطیفی ، تذکرة لطیفی ، چاپ احمد جودت ، استانبول ١٣١٤، ص ١٠٤ـ١٠٥؛

(٨) Franz Babinger, Osmanl i Tarih Yazarlar i ve Eserleri , tr. Co íkun غµok, Ankara ١٩٨٢, ٤٣;
(٩) EI ٢ , s.v. "Bihisht ¦â" (by V. L. Mإnage);
(١٠) Sadeddin Nدzhet Ergun, Tدrk ìairleri , Istanbul ١٩٣٦-١٩٤٥, ٧٩٤-٨٠٣;
(١١) I smail Erدnsal, "Tدrk Edebiyat âTarihinin Ar íiv Kaynaklar âI: II. Bہyezid Devrine Ait Bir I n'ہmہt Defteri", TED , no. ١٠-١١ (١٩٨١), ٣٠٣-٣٤٢;
(١٢) E. J. W. Gibb, A history of the Ottoman poetry , London ١٩٠٠-١٩٠٩, II, ١٤٩;
(١٣) Rezzan I lter, "Bihi ít ªâve Leyl ªâvد Mecnu ªn'u", I stanbul غniversitesi Edebiyat Fakدltesi, Tدrkiyat Enstitدsد tezi, ١٩٥١, no. ٣٨٦;
(١٤) Fehmi Edhem Karatay, Topkap i Saray i Mدzesi Kدtدphanesi Tدrkµe Yazmalar Katalog §u , Istanbul ١٩٦١, I, ٢٠٦;
(١٥) K ânal âzہda Hasan ´elebi, Tezkiretد's-suarہ , ed. I brahim Kutluk, Ankara ١٩٧٨-١٩٨١, I, ٢٢٥-٢٢٦;
(١٦) Agہh S ârr âLevend, "Divan Edebiyat ânda Hikہyeler", Tدrk Dili Ara ít i rmalar i Y i ll i g § i Belleten (١٩٦٧), ٩٩, ١٠١-١٠٣, ١٠٨;
(١٧) idem, Tدrk Edebiyat i Tarihi , Ankara ١٩٧٣, ١٠٤, ١٢٩, ١٣٢-١٣٤;
(١٨) TA , s.v. "Behi ít ªâ";
(١٩) TDEA , I, ٣٧٧;
(٢٠) Nail Tuman, "Hamseler Hakk ânda", in I stanbul Kدtدphaneleri Tدrkµe Hamseler Katalog §u , Istanbul ١٩٦١, p. VI;
(٢١) I smail Hakk âUzunµar âíl â, Osmanl i Tarih i , Ankara ١٩٤٧-١٩٥٩, II, ٦٠٣.

/ حسن آق سوی ، تلخیص از ( د. ا. د. ترک ) /