بهشت زهرا ، گورستان بزرگ تهران ، در مسیر بزرگراه تهران ـ قم . این سازمان رسماً وابسته به شهرداری تهران است و از لحاظ حقوقی ، مالی و اداری استقلال دارد (اساسنامة سازمان بهشت زهرا، مصوب ١٧/١١/١٣٦٩ ش ، مادة ٤).

در ١٣٤٥ ش ، طرح ایجاد «سازمان گورستانهای پایتخت » براساس نیازهای فزایندة تهران و مشکلات ناشی از فقدان سازمانی واحد برای خدمات لازم و نظارت دقیق بر رعایت موازین شرعی و بهداشتی در دفن اموات ، به موجب پیشنهاد (ش ٣١٢٥/ ١٥/ ٢٦١٩٨، مورخ ١١/٨/١٣٤٥ ش ) شهرداری تهران به تصویب وزارت کشور رسید. آنگاه قطعه زمین فعلی سازمان بهشت زهرا به مساحت ٣١٤ هکتار نزدیک آستانة حضرت عبدالعظیم علیه السلام در شهر ری ، درنظر گرفته شد. سپس اعضای هیئت منتخب ادارة کل بهداشت ، مسائل بهداشتی گورستان (مانند عمق آب زیرزمینی ، مسیر عبور قنوات و جنس خاک ) را بررسی کردند و تناسب زمین مذکور برای اجرای این طرح مورد تأیید ادارة کل بهداشت و درمان قرار گرفت (صورت جلسة مربوط به تعیین محل گورستان تهران ، پیوست نامة ش ٦٨٢٣٠/ ٣، مورخ ٣٠/١١/١٣٤٦ ش ادارة کل بهداشت و درمان شهرداری تهران ). پس از انجام امور اداری و مراحل قانونی خریداری و تملّک زمین ، سازمان در ١٣٤٩ ش رسماً فعالیت خود را آغاز کرد و نخستین متوفی به نام محمدتقی خیال ، در ٣/٥/١٣٤٩ ش ، در قطعة ١، ردیف ١ و شمارة ١ این گورستان دفن شد ( همشهری : کتاب سال ١٣٧٤ ، ص ٧٩٥).

با گذشت زمان و تغییر شرایط اجتماعی و اقتصادی ، اساسنامة جدید سازمان گورستانهای شهر تهران در ١٧/١١/١٣٦٩ ش به تصویب وزارت کشور رسید و براساس مادة ١ فصل نخست همین اساسنامه ، نام سازمان رسماً به «سازمان بهشت زهرا» تغییر کرد.

پس از انقلاب اسلامی ، همگام با گسترش شهر تهران ، فعالیت سازمان و ارائة خدمات عمومی آن نیز گسترش یافت و اولویت به اجرای طرحهای عمرانی و فعالیتهای زیست محیطی داده شد، از جمله احداث و گسترش توقفگاه ، توسعه و تکمیل اماکن بهداشتی ، احداث زایرسرا و سالنهای مجهز برای برگزاری مراسم بزرگداشت ، راه اندازی پایانة مرکزی آمبولانسهای سازمان در داخل شهر، تولید و گسترش فضای سبز، استفاده از شیوه های جدید آبیاری قطره ای برای مصرف بهینة آب ، و بهره گرفتن از رایانه به منظور راهنمایی ، اطلاع دهی و خدمات رسانی سریعتر به شهروندان ( همشهری : کتاب سال ١٣٧٣ ، ص ٨٥٨؛ همشهری : کتاب سال ١٣٧٤ ، ص ٧٩٥).

از طرحهای فرهنگی سازمان ، احداث و تجهیز ساختمان تالار بهشت ، و همچنین سه بوستان عمومیِ شهید گمنام ، شهید حیدرنیا و معراج است (همان ، ص ٨٦٠).

واحدها و بخشهای خدماتی دیگری در گلزار بهشت زهرا وظیفة ارائة خدمات ویژه ای را برعهده دارند، مانند دفتر نمایندگی روزنامه ها برای قبول آگهی ترحیم و تسلیت و چاپ اعلانات دیواری ؛ واحد اطلاع رسانی ؛ واحد مقابر یا کلیدداری آرامگاههای خانوادگی در ساختمان اداری مرکزی ؛ نمایندگی سازمان ثبت احوال ؛ واحد اعزام مدّاح ؛ رستوران عمومی و فروشگاهها ( همشهری : کتاب سال ١٣٧٤ ، ص ٧٩٦؛ همشهری : کتاب سال ١٣٧٥ ، ص ٧٠٦ـ ٧٠٧).

از مجموع قطعات گورستان بهشت زهرا، تا سال ١٣٧٥ ش ، بیش از ١٠٠ قطعه به دفن مردگان اختصاص داشته است و مسئولان سازمان پیگیر اجرای طرح توسعه و تملک کامل اراضی و املاک ضلع شمالی سازمان به سمت باقرشهرند ( همشهری : کتاب سال ١٣٧٥ ، ص ٧٠٦). هر قطعه دست کم ٠٠٠ ، ٦ و حداکثر ٠٠٠ ، ١٢ متر مربع مساحت دارد. ٣١٤ ، ١ آرامگاه خانوادگی بتدریج از ابتدای تأسیس در بهشت زهرا ساخته شده است . ساختمان این مقابر همچون کمربندی اطراف گورستان ، جز ضلع شرقی (در حاشیة جادة تهران ـ قم )، را دربرگرفته است .

گلزار بهشت زهرا، به عنوان نخستین مکان برگزیدة رهبر انقلاب اسلامی برای سخنرانی پس از بازگشت به ایران ، و به عنوان مزار هزاران شهید انقلاب اسلامی اهمیت سیاسی ـ مذهبیِ خاصی در تاریخ معاصر ایران دارد و همجواری با مرقد بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران ، بیش از پیش بر این اهمیت افزوده است . جایگاه سخنرانی حضرت امام خمینی اکنون با طراحی خاصی ، همراه با نقاشی دیواری تصویر ایشان ، در جوار قطعة ١٧، حفاظت می شود.

با ارتحال امام خمینی (ره ) در خرداد ١٣٦٨، زمینی در غرب مجموعة بهشت زهرا، مجاور گلزار شهدای انقلاب اسلامی ، در حاشیة بزرگراه تهران ـ قم ، برای احداث مزار ایشان در نظر گرفته شد که سازمان بهشت زهرا در رفع مشکلات و نیازهای این طرح همکاری داشت .

از آنجا که مسائل قطعات شهدای بهشت زهرا در حوزة تصمیم گیری و وظایف «بنیاد شهید انقلاب اسلامی * » و سازمان بهشت زهراست ، در سالهای نخست جنگ ایران و عراق ، بخش وسیعی از قطعات بهشت زهرا به بنیاد شهید انقلاب اسلامی واگذار شد. البته قطعاتی شامل مزارهای شهدای صدر انقلاب اسلامی ، به صورت مجتمع یا پراکنده در کنار برخی از مزارهای عادی واقع شده است . علاوه بر این ، قطعة ٢٥ نیز برای فعالیتهای فرهنگی ـ تبلیغیِ بنیاد شهید در نظر گرفته شده که ساختمان خانة شهید (مرکز فرهنگی ـ آموزشی گلزار شهدای بهشت )، موزة شهدا (جایگاه نگهداری آثار فرهنگی و رزمی ؛ شناسایی گلزارها و قبور شهدای تهران بزرگ ، ج ٢، ص ١٠٦) و همچنین سالن دعای ندبه در آنجا قرار دارد. در ١٣٧٦ ش ، در قطعة ٢٤، بر مزار شهدای هفتم تیر و هشتم شهریور ١٣٦٠، بنای یادبودی به مساحت ٧٠٠ ، ٢ متر مربع احداث و افتتاح شد. طراح این بنا، میرحسین موسوی ، آن را به صورت نمادی برای همة شهدای انقلاب اسلامی طراحی کرده است ( جمهوری اسلامی ، ص ٢).

در ١٣٧٣ ش ، قطعة شمارة ٨٨ به وسعت ١٨٧٠٠ متر مربع به خاکسپاری شخصیتهای علمی ، ادبی و هنریِ کشور اختصاص یافت . پیش از آن ، آرامگاه خصوصی شمارة ٩٥٣ را معاونت امور هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به عنوان بقعة مشاهیر و هنرمندان در نظر گرفته بود، لیکن به دلیل محدودیت این مکان ، با پیشنهاد همان معاونت (ش ٤٠٥٨/١٤، مورخ ٢١/١٠/١٣٧٢ ش ) و با تأیید شهردار تهران (دورنگار ش ٥٤٦٤٦/١٠، مورخ ٢٧/١٠/١٣٧٢ ش )، طرح و نقشه های قطعة هنرمندان شکل گرفت . طرح احداث موزه و نمایشگاه برای نگهداری نمونة آثار هنرمندان متوفی نیز در برنامة طرح آرامگاه هنرمندان در نظر گرفته شده است . صدور مجوّز برای دفن در قطعة هنرمندان با تشخیص و معرفیِ معاونت هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی صورت می گیرد (سازمان بهشت زهرا، نامة ش ١٥٨٢٢/ ٦١٢، مورخ ٩/١٢/١٣٧٣ ش ).

هم اکنون با واگذاری ادارة بیشتر واحدها و قسمتهای سازمان به بخش خصوصی بیشتر فعالیت سازمان بهشت زهرا صرف سرعت بخشیدن به مراسم خاکسپاری درگذشتگان می شود ( همشهری : کتاب سال ١٣٧٥ ، همانجا)، زیرا تنها غسّالخانة شهر تهران در بهشت زهرا قرار دارد ( شناسایی گلزارها و قبور شهدای تهران بزرگ ، ج ٢، ص ١٢٣).

منابع :
(١) علاوه بر منابع مندرج در متن ؛
(٢) جمهوری اسلامی ، سال ١٩، ش ٥٢٢٦، ٧ تیر ١٣٧٦؛
(٣) راهنمای فرهنگی تهران ، تهران : شهرداری تهران ، ١٣٧٣ ش ؛
(٤) شناسایی گلزارها و قبور شهدای تهران بزرگ : گلزار بهشت زهرا«س » ، تهران : ادارة کل بنیاد شهید تهران بزرگ ، ١٣٧٤ ش ؛
(٥) همشهری : کتاب سال ١٣٧٣ ، ١٣٧٤ ، ١٣٧٥ ، سال ٢، ٣، ٤، تهران : شهرداری تهران ، ١٣٧٣ـ ١٣٧٥ ش .

/ حاجیه خانم خاوری /