بهروزبن عبداللّه ملقب به مجاهدالدّین غیاثی ، مهندس و والی عراق (٥٠٢ ـ ٥٤٠) و صاحب چند اثر عمرانی در بغداد. در شهر تکریت به دنیا آمد. در ٥٠٢ به فرمان سلطان محمّدبن ملکشاه سلجوقی ( حک : ٤٩٨ـ٥١١ ) به ولایت (شحنگی ) بغداد و سپس تمام عراق منصوب شد و با مرگ سلطان در ٥١١ از کار برکنار شد. در ٥١٣ باردیگر سنجر سلجوقی ( حک : ٥١١ ـ ٥٥٢ ) او را به کار بازگرداند. وی تا دوران خلافت راشد باللّه ( خلیفة عباسی ، ٥٢٩ ـ ٥٣٠ ) و سلطنت مسعود اول سلجوقی ( حک : ٥١٠ ـ٥٥١ ) چندبار برکنار و مجدّداً به خدمت فراخوانده شد و سرانجام در ٥٤٠ درگذشت . مهمترین اقدامات او در زمان تصدّی ولایت عراق ، حفر و اصلاح رود دُجیل (رجوع کنید به کارون * ؛ ابن جوزی ، ج ١٧، ص ٣٣٥)و بستن سدّ در مسیر آب منطقة نهروان (نهروانات ) بود. او در ٥٢٢ عملیّات بستن منافذ آبهای جاری به سوی نهروانات را با موفقیت انجام داد و در ٥٣٤ با بستن سدّ بزرگی در مسیر آب ، جریان آن را به مجرای قدیمی هدایت کرد. بهروز تا پایان عمر پیوسته برای رسیدگی به سدّ، و نیز نهر دجیل ، می کوشید، اما پس از او، سدّ رو به ویرانی نهاد و در ٥٤٦، بر اثر فشار آب ، منافذ آن درهم ریخت و زیان بسیاری به مردم رسید (همان ، ج ١٨، ص ٨١؛ ابن اثیر، ج ٩، ص ٣٧١). هزینة ساخت این سدّ، هفتاد هزار دینار بوده است (ابن جوزی ، ج ١٨، ص ١٧).

سه اثر مهم دیگر بهروز عبارت است از: ١) بنای قصر سلطانی (دارالسلطان ) یا کاخ سلطنتی سلجوقیان (داراالمملکة السلجوقیّة ) در بغداد. کار ساختمانی قصر در ٥٠٢ به دستور سلطان محمد سلجوقی آغاز شد و در ٥٠٩ به پایان رسید. در ٥١٥ قصر دچار حریق شد و در نتیجه ، سلطان محمود سلجوقی حکم به تخریب آن داد (ابن جوزی ، ج ١٧، ص ١٩٤؛ ابن اثیر، ج ٩، ص ٢١١)؛ ٢) جامع السلطان ، در بغداد، که به دستور محمد سلجوقی ساخته شد؛ ٣)رباط بهروز در بغداد. بهروز در دوران ولایت بغداد، در کنار نظامیّه * اقامتگاهی برای صوفیان ساخت (ابن جوزی ، ج ١٧، ص ١١٢). تاریخ دقیق بنای این اقامتگاه معلوم نیست ، ولی سبط ابن جوزی (متوفی ٦٥٤) در حوادث سال ٥٠٢ از آن یاد کرده است (سبط ابن جوزی ، ج ٨، ص ٢٧). به روایتی ، محل این اقامتگاه ، در اصل کنیسه بوده اما در منابع عربی و آرامی ، نام و نشانی از این کنیسه نیست . رباط بهروز در ٥١٠ دچار حریق شد و بسیاری از خانه ها و دکانهای پیرامون آن و بنای کتابخانة نظامیّه از بین رفت ، ولی کتابها، به دلیل انتقال سریع به محلی امن ، سالم ماند (ابن جوزی ، ج ١٧، ص ١٤٥). بهروز رباط را تعمیر کرد و صوفیان دوباره در آن ساکن شدند. در ٥٤٤ رباط بر اثر زلزله ویران شد (همان ، ج ١٨، ص ٧٢)، اما افراد نیکوکار آن را تجدید بنا کردند. سبط ابن جوزی (همانجا) در مرآة الزمان به برپا بودن رباط بهروز در زمان نگارش کتاب اشاره کرده است ؛
اما خبر دیگری بعد از این تاریخ ، از منابع به دست نمی آید. بهروز در همین رباط دفن شده است (ابن جوزی ، ج ١٨، ص ٤٦).

بهروز در زادگاه خود، تکریت ، قلعه ای داشته که هم پناهگاهی برای خود او و هم زندانی برای متخلّفان بوده است . احمدبن حامدبن محمّد ابونصر ملقب به العزیز ( عموی عماد کاتب اصفهانی ) از جمله کسانی بود که به وسیلة بهروز به دستور وزیر طغرل سلجوقی در این قلعه زندانی شد و در ٥٢٦ به قتل رسید. بهروز حاکمی نیک سیرت و پراحسان بوده و ظاهراً به دلیل همین حسن شهرت ، یکی از دروازه های شهر بغداد به نام او، «درب بهروز» خوانده شده است . از این دروازه در چند حادثة تاریخی ، از جمله آتش سوزی بغداد در ٥٦٨، نام برده شده است (همان ، ج ١٨، ص ٢٠٠).

منابع :
(١) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ ، ج ٩، چاپ محمد یوسف دقاق ، بیروت ١٤٠٧/١٩٨٧؛
(٢) ابن جوزی ، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم ، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت ١٤١٢/١٩٩٢؛
(٣) سبط ابن جوزی ، مرآة الزمان فی تاریخ الاعیان ، ج ٨ ، حیدرآباد دکن ١٣٧٠/١٩٥١.

(٤) برای صورت کامل منابع رجوع کنید به میخائیل عواد، «بهروز المهندس و الوالی فی العراق »، الکتاب (قاهره )، ج ٣ (١٩٤٨)، ص ٧١٥ـ٧٢٤.

/ میخائیل عواد ، تلخیص از مجلة الکتاب /