بِهرنگی ، صمد، نویسندة داستانهای کودکان . در تیر ١٣١٨، در تبریز به دنیا آمد. پس از گذراندن تحصیلات دورة متوسطه و دانشسرای مقدماتی تبریز، از ١٣٣٦ ش در مناطق روستایی آذربایجان به معلمی پرداخت ، ازینرو با مشکلات روستاییان و موانع تحصیل کودکان آن نواحی آشنا شد و با توجه به مسائل و مشکلات آموزش و پرورش ، بویژه در روستاها، از روشهای آموزش و پرورشِ رایج در ایران انتقاد کرد (قس بهرنگی ، ١٣٥١ ش ، ص ٨ ـ١١، ٦٤ـ٧٠). حاصل این بررسیهای منتقدانه در کتاب کندوکاو در مسائل تربیتی ایران آمده است (تبریز ١٣٣٤ ش ؛ تجدید چاپ : تهران ١٣٤٨ ش و ١٣٥١ ش ؛ مشار، ج ٤، ستون ٤١٤٥). از ١٣٤٤ ش به یاری تنی چند از دوستانش ، نشریة آدینه را ضمیمة مهد آزادی در تبریز انتشار داد که نخست هر هفته ، سپس دو هفته یک بار منتشر می شد. او در این نشریه با امضاهای مستعاری چون «صاد»، «ص . قارانقوش »، «بهرنگ »، «چنگیز مرآتی »، و «داریوش نواب مراغی » («کارنامة قلمی صمد بهرنگی »، ص ١٠٥)، روشهای تربیتی رایج را نقد، و با تحلیل فیلمهای بدآموز، اثرات زیانبار آنها را افشا می کرد؛ داستان می نوشت ؛ بزرگان علم و ادب جهان را معرفی ، و گاه پاره ای از آثار آنها را ترجمه می کرد؛ از جمله برخی از داستانهای کوتاه عزیز نِسین ، نویسندة ترک ، که بعد، مجموع ترجمة آنها را با عنوان ما الاغها منتشر کرد (١٣٤٤ ش ). گردآوری ادبیات عامیانة آذربایجان از دلبستگیهای بهرنگی بود. نخستین تجربة او در این امر چاپ داستان تلخون بود که با امضای ص . قارانقوش در کتاب هفته (مرداد ١٣٤٢) منتشر شد (درویشیان ، ص ٦). همچنین با همکاری بهروز دهقانی ، مجموعة متلها و چیستانهای آذربایجانی را به نام تاپماجالار، قوشماجالار (بهار ١٣٤٥) و ترجمة فارسی افسانه های آذربایجان را در دو مجلّد (جلد اول ١٣٤٤ ش ؛ جلد دوم ١٣٤٧ ش ) منتشر کرد (رجوع کنید به ساعدی ، ص ١٦، ١٠٦). از دیگر کارهای وی در این زمینه ، تحقیق دربارة حماسة کوراوغلو و چاپ داستان کوراوغلو و کچلْ حمزه است (رجوع کنید به بهرنگی ، ١٣٥٩ ش ، ص ٣١١ـ٣٧٥). زمینة اصلی فعالیتهای بهرنگی ، ادبیات کودکان بود که در آن نیز از ادبیات عامیانه و محلی آذربایجان بهره جسته است (قس ساعدی ، ص ١٠٦ـ١٠٧). او از آنچه به عنوان ادبیات کودکان انتشار می یافت ، بشدت انتقاد می کرد و معتقد بود که کودکان ایران را باید با واقعیتهای تلخ و دردآلود جامعه شان و زشتیهای اجتماعی که در آن زندگی می کنند، آشنا کرد (قس بهرنگی ، ١٣٤٨ ش ، ص ١٢٠ـ١٢٣). داستانهای پسرک لبوفروش (همو، ١٣٥٩ ش ، ص ١٦٩ـ١٧٧) و ٢٤ ساعت در خواب و بیداری (همان ، ص ٢٧٧ـ٣٠٨) را با چنین دیدگاهی نوشته است .قصه های بهرنگی که مجموعة آن تحت عنوان قصه های بهرنگ (تهران ، ١٣٥٩) به طبع رسیده ، دارای سبک و گرایش فرهنگی و زبانی خاصّ خود است . ویژگی بارز سبک قصه نویسی او، کاربرد زبان ساده و سالم و آمیختن محتوای قصه با نیازمندیهای تربیتی روز و طرح مسائل فکرانگیز است ، و در داستانهایی چون اولدوز و کلاغها ، اولدوز و عروسک سخنگو و ماهی سیاه کوچولو ، با بیانی رمزآمیز خوانندگان جوان خود را با تبعیضهای اجتماعی ، مبارزه با زور و ناروایی ، پشتیبانی از ستمدیدگان و کوشش برای کسبِ آزادی آشنا کرده است (قس درویشیان ، ص ٢٦ به بعد؛ نیز رجوع کنید به هزارخانی ، ص ١٨ـ٢٩). در ١٣٤٨ ش ، کتاب ماهی سیاه کوچولو در نمایشگاه بین المللی کتاب بولونیای ایتالیا برندة نشان طلا شد (درویشیان ، ص ٤٠).

بهرنگی به مشکلِ سوادآموزی کودکان آذربایجانی که زبان مادریشان ترکی آذربایجانی است ، توجهی خاص داشت (رجوع کنید به بهرنگی ، ١٣٥١ ش ، ص ٧١ـ٧٤) و برای رفع این مشکل کتاب الفبایی تألیف کرد که به چاپ نرسیده است (ساعدی ، ص ١٦). دفتری هم ترتیب داده بود که در آن اشعار شاعران معاصر ایران را به ترکی ترجمه کرده بود (همو، ص ١٠٦). او پس از ٢٩ سال زندگی ، در شهریور ١٣٤٧ در رود ارس غرق شد.

منابع :
(١) صمد بهرنگی ، قصّه های بهرنگ ، تهـران ١٣٥٩ ش ؛
(٢) همـو، کندوکاو در مسائل تربیتی ایران ، تهران ١٣٥١ ش ؛
(٣) همو، مجموعة مقاله ها ، تبریز ١٣٤٨ ش ؛
(٤) علی اشرف درویشیان ، صمد جاودانه شد ، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(٥) غلامحسین ساعدی ، «گجه دور، باخ ، گجه دور»، آرش ، دورة دوم ، ش ٥ (آذر ١٣٤٧)؛
(٦) «کارنامة قلمی صمد بهرنگی »، آرش ، دورة دوم ، ش ٥ (آذر ١٣٤٧)؛
(٧) خانبابا مشار، فهرست کتابهای چاپی فارسی ، تهران ١٣٥٠ـ١٣٥٥ ش ؛
(٨) منوچهر هزارخانی ، «جهان بینی ماهی سیاه کوچولو»، آرش ، دورة دوم ، ش ٥ (آذر ١٣٤٧).

/ محمود عبادیان /