دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٢٥٣
بَهْران ، سراج الدین محمدبن یحیی ، فقیه و قاضی زیدی مذهب قرن دهم . از این جهت وی را بهران و ابن بهران نامیده اند که نام یکی از اجداد وی بهران بوده است . در ٨٨٨ در شهر صَعْدَة یمن متولد شد و بدین روی به صَعْدی نیز شهرت یافت . نسبت او به قبیلة تمیم می رسد و خاندانش اهل بصره بودند.
بهران در جوانی در یمن و حبشه به کار بازرگانی پرداخت و در کنار این شغل ، نزد عالمان دانش آموخت . سیّد مرتضی بن قاسم ، از شخصیتهای مشهور فقه زیدی ، از برجسته ترین استادان وی به شمار می آید (شوکانی ، ج ٢، ص ٢٧٩؛ د.ا.د.ترک ، ذیل مادّه ؛ زرکلی ، ج ٧، ص ١٤٠).
بهران ، علاوه بر فقه زیدی در برخی علوم دیگر از جمله حدیث ، تفسیر و ادب ، سرآمد بوده و طبع شعر نیز داشته است . او در دورة حکمرانی متوکّل الی الله زیدی ، یحیی بن شمس الدین (٩٤٣ـ ٩٦٥)، منصب قاضی القضاتی یافت ، و سرانجام در ٩٥٧ در زادگاه خویش درگذشت (شوکانی ؛ د.ا.د.ترک ، همانجاها؛ زرکلی ، ج ٧، ص ١٤٠، ج ٨، ص ١٥٠؛ عطیة الله ، ج ١، ص ٣٨١؛ کحّاله ، ج ١٢، ص ١٠٩، ج ١٣، ص ٢٠٣).
آثار مهم بهران عبارت است از: تنقیح القلوب و الابصار یا شرح الاثمار ، در چهار جلد، که شرحی است بر الاثمار فی فقه الائمّة الاطهار یحیی بن شمس الدین که کتابی است در فقه استدلالی زیدیه و دارای نکته های بدیع است . وی در این کتاب ، علاوه بر شرح ، الاثمار را تنفیح و تهذیب کرده است ؛ الکافل بنیل السؤل فی علم الاصول ، کتابی مختصر در اصول فقه زیدیان ؛ المعتمد ، در حدیث ، که مختصری است از صحاح ستّه اهل سنت و جامع الاصول ابن اثیر، و آن را به شیوة ابواب فقه مرتب و تنظیم کرده است ؛ جواهرالاخبار و الا´ثار المستخرجة من لجّة البحرالزخّار ، در اصول دین ، اصول فقه ، فِرَق ، آیات الاحکام ، و تاریخ و فقه زیدی . بهران مآخذ و منابع احادیث مورد استناد در کتاب البحرالزخّار ابن مرتضی (٧٥٥ـ٨٤٠) را از بخش احکام به بعد، استخراج و در ذیل متن نقل کرده است . این اثر همراه با جلد دوم به بعد البحرالزخّار چاپ شده است ؛
حاشیه بر کشّاف زمخشری ، به نام تکمیل الکشّاف و تفسیر ابن کثیر از دیگر آثار اوست : المختصر الشّافی در علم عروض و قافیه ؛
قرّة الارواح در معانی و بیان ؛
بهجة الجمال و محجّة الکمال در اخلاق ؛
التّحفة در نحو و علوم زبان عرب (شوکانی ؛
د.ا.د.ترک ؛
عطیّة الله ، همانجاها؛
ابن مرتضی ، ج ٢، ص ر؛
زرکلی ، ج ١، ص ٢٦٩، ج ٧، ص ١٤٠؛
بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، ستون ٢٤٣ـ٢٤٤؛
همو، ایضاح المکنون ، ج ١، ستون ٢٦٩). از وی دیوانی مشتمل بر قصائد و موشّحات ، در مدح یحیی بن شمس الدین و خاندان او بر جای مانده است (ایمن فؤاد سیّد، ص ٢٠٩؛
شوکانی ؛
ابن مرتضی ، همانجاها).
منابع :
(١) ابن مرتضی ، کتاب البحر الزخّار ، ج ٢، قاهره ( بی تا. ) ؛
(٢) اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ١، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٣، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٣) همو، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٦، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٤) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٠؛
(٥) ایمن فؤاد سید، مصادر تاریخ الیمن فی العصر الاسلامی ، قاهره ١٩٧٤؛
(٦) محمدبن علی شوکانی ، البدرالطالع ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٧) احمد عطیة الله ، القاموس الاسلامی ، قاهره ١٣٨٣ـ١٣٩٦/ ١٩٦٣ـ١٩٧٦؛
(٨) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
TDVI A , s.v. "Behran" (by Harun غnal)
/ مرتضی دهقان /