بهرام میرزا ، فرزند شاه اسماعیل صفوی و برادر تنی شاه طهماسب . وی ، که مادرش تاجلو بیگم دختر یکی از امرای موصلوی بود، در شعبان ٩٢٣ در مراغه به دنیا آمد (منشی قمی ، ج ١، ص ١٧٦، ج ٢، ص ٩٥٤؛ اسکندر منشی ، ج ١، ص ٤٤؛ غیاث الدین خواندمیر، ج ٤، ص ٥٥٦). در ٩٣٦، در نوجوانی ، به فرمان شاه طهماسب حاکم خراسان شد و به همراه لله اش غازی خان تکلو به هرات رفت (اسکندرمنشی ، ج ١، ص ٥٨؛ غفاری قزوینی ص ٢٨٥؛ روملو، ج ١٢، ص ٣٠٥). در این مأموریت خواجه شجاع الدین محمود شیرازی وزیر او بود (طهماسب صفوی اول ، ص ١٤). چندی بعد، عبیدخان ازبک ، هرات را محاصره کرد. مقاومت سپاه صفوی و بهرام میرزا، که بیش از یک سال به درازا کشید، به سبب داد و ستد پنهانی گروهی از ازبکهای مخالف عبیدخان با اهالی شهر بود (روملو، ج ١٢، ص ٣١٨؛ منشی قمی ، ج ١، ص ٢٢٢)؛ تا اینکه سرانجام در ٩٣٩ با حرکت شاه طهماسب به سوی هرات عبیدخان گریخت (روملو، ج ١٢، ص ٣١٩) و شاه حکومت هرات را به برادر دیگرش سام میرزا سپرد (محمود خواندمیر، ص ٢٨٤). با حملة سلطان سلیمان قانونی به آذربایجان ، بهرام میرزا همراه با برادرش القاص میرزا و چند تن از امرای قزلباش به آن سو رفت (روملو، ج ١٢، ص ٣٢٦) و تا ٩٤٣ درگیر جنگ با سپاهیان عثمانی بود (غفاری قزوینی ، ص ٢٩٠ـ٢٩١). او در همین سال ، به حکومت گیلان برگزیده شد. ناتوانی بهرام میرزا در حل اختلافات محلی ، ادارة امور و دستگیری کیاخور کیاطالقانی ، وکیل کارکیا سلطان حسن که نزد مردم اعتبار داشت ، به شورش اهالی منجر شد و او ناگزیر به قزوین گریخت (اسکندر منشی ، ج ١، ص ١١٠؛ روملو، ج ١٢، ص ٣٦١ـ٣٦٢). در ٩٥٥، سلطان سلیمان عثمانی همراه با القاص میرزا که یاغی شده بود، حملة دیگری به ایران آغاز کرد. بهرام میرزا در این هنگام حاکم همدان بود (اسکندر منشی ، ج ١، ص ٧٢). القاص میرزا با جنگهای نامنظم به داخل ایران نفوذ کرد و در همدان زنان و فرزندان بهرام میرزا را به اسارت گرفت و با خود به بغداد برد، امّا در آنجا آنان را آزاد کرد و به نزد شاه طهماسب فرستاد ( عالم آرای شاه طهماسب ، ص ١٠٨ـ١١٠؛ غفاری قزوینی ، ص ٢٩٨). بهرام میرزا در نوزدهم رمضان ٩٥٦ در ییلاق جغتو (در کردستان ) درگذشت و در مشهد به خاک سپرده شد. او سه پسر داشت : سلطان حسین میرزا حاکم قندهار، سلطان ابراهیم میرزا و بدیع الزمان میرزا حاکم سیستان که این دو به دستور شاه اسماعیل دوم (حک : ٩٨٤ـ ٩٨٥) کشته شدند (روملو، ج ١٢، ص ٤٤٢ـ ٤٤٣؛ ایرانیکا ، ذیل مادّه ).

بهرام میرزا شعر می سرود، «بهرامی » و «بهرام » تخلص می کرد و معما می دانست . او در نقاشی ، خوشنویسی و موسیقی مهارت داشت و هنرمندان و دانشمندان را حمایت می کرد (هدایت ، ج ١، ص ١٩؛ بیانی ، ج ١، ص ١٠٣). یحیی بن عبداللطیف قزوینی ، کتاب لب التواریخ را به نام او نگاشت (رجوع کنید به ص ٤). نمونه هایی از خط و نقاشی بهرام میرزا در کتابخانة طوپقاپی سرای استانبول نگهداری می شود ( ایرانیکا ، همانجا؛ برای اطلاع بیشتر رجوع کنید به بیانی ، ج ١، ص ١٠٣ـ١٠٤).

همایون پادشاه ، دومین شاه بابریان هند، پس از درگذشت بهرام میرزا سوگنامه ای به همراهِ وزیرش ، قاضی شیخ علی ، برای شاه طهماسب فرستاد (ریاض الاسلام ، ص ٦٤، ٦٩، ٨٢).

منابع :
(١) اسکندر منشی ، تاریخ عالم آرای عباسی ، تهران ١٣٥٠ ش ؛
(٢) مهدی بیانی ، احوال و آثار خوشنویسان و نستعلیق نویسان ، تهران ١٣٤٥ ش ؛
(٣) غیاث الدین بن همام الدین خواندمیر، تاریخ حبیب السیر ، چاپ محمد دبیر سیاقی ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٤) محمودبن غیاث الدین خواندمیر، ایران در روزگار شاه اسماعیل و شاه طهماسب صفوی ، چاپ غلامرضا طباطبایی ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٥) حسن روملو، احسن التواریخ ، چاپ عبدالحسین نوائی ، ج ١٢، تهران ١٣٥٧ ش ؛
(٦) ریاض الاسلام ، تاریخ روابط ایران و هند ( در دورة صفویه و افشاریه )، ترجمة محمدباقر آرام و عباسقلی غفاری فرد، تهران ١٣٧٣ ش ؛
(٧) طهماسب صفوی اول ، شاه ایران ، تذکرة شاه طهماسب ، با مقدمه و فهرست اعلام امرالله صفری ، چاپ افست تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٨) عالم آرای شاه طهماسب ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٩) احمدبن محمد غفاری قزوینی ، تاریخ جهان آرا ، تهران ١٣٤٣ ش ؛
(١٠) یحیی بن عبداللطیف قزوینی ، کتاب لب التواریخ ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(١١) احمدبن حسین منشی قمی ، خلاصه التواریخ ، چاپ احسان اشراقی ، تهران ١٣٥٩ـ١٣٦٣ ش ؛
(١٢) رضاقلی بن محمدهادی هدایت ، مجمع الفصحا ، چاپ مظاهر مصفا، تهران ١٣٣٦ـ١٣٤٠ ش ؛

(١٣) Encyclopaedia Iranica , s.v. "Bahra ¦m M ¦ârza ¦" (by p. Soucek).

/ مهین فهیمی /