دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٢٣٣
بهدینان ، گویش ØŒ عنوانی Ú©Ù‡ به ØªØ³Ø§Ù…Ø Ø¨Ù‡ زبان Ù…Øاوره ای زردشتیان ایران داده شده است . زبان Ú¯Ùتگوی بومی زردشتیان ایران ØŒ بخصوص در یزد Ùˆ کرمان Ùˆ روستاهای اطرا٠(جمعاً Øدود ٢٨ هزارتن )ØŒ یکی از زبانهای معاصر Ùˆ از گروه مرکزی به شمار Ù…ÛŒ آید Ùˆ بیشتر خصوصیات یک زبان مستقل را داراست Ú©Ù‡ اصطلاØاً «گویش بهدینان » خوانده Ù…ÛŒ شود، اما Øقّاً باید آن را «زبان دری زردشتی » نامید. گویشوران خود آن را «دری » یا گَوْری (= گبری ) Ùˆ یا گَوْرونی Ù…ÛŒ خوانند Ùˆ همگی دوزبانی هستند Ùˆ Ùارسی هم Ù…ÛŒ دانند (مزداپور، ج ١ØŒ ص ١٩) Ùˆ امروزه برای بیشتر آنان Ùارسی ØŒ زبان اول Ù…Øسوب Ù…ÛŒ شود.
به سبب تÙاوتهای گوناگون (آواشناختی ØŒ واژگانی Ùˆ Ù†ØÙˆÛŒ ) Ú©Ù‡ این زبان با Ùارسی دارد، نمی توان آن را گویش نزدیک Ùˆ مستقیمی از این زبان دانست . همچنین ØŒ صرÙاً به دلیل تعلّق آن به زردشتیان ØŒ نباید تصور کرد Ú©Ù‡ به اوستایی Ùˆ Ùارسی میانه از دیگر زبانها Ùˆ گویشها نزدیکتر است ØŒ Ùˆ به هرØال Ùرزند مستقیم آنها نیست (همان ØŒ ج ١ØŒ ص ٢٣). ولی به طورکلی ØŒ Ù…ÛŒ توان Ú¯Ùت Ú©Ù‡ با گروه زبانهای شمال غربی ایران Ùˆ نیز با گویش یهودیان یزد Ùˆ کرمان شباهتهایی دارد ( ایرانیکا ØŒ ذیل n dialect" ¦na â¦"Behd ). نوشتن به این زبان نیز به دوران جدید Ùˆ به چند پاره نوشته Ù…Øدود است (مزداپور، ج ١ØŒ ص ٥٨ Ù€٥٩) Ùˆ تنها چند دعای کوتاه در پایان کتاب خرده اوستا به خط Ùارسی دیده Ù…ÛŒ شود Ú©Ù‡ به زبان دری زردشتی قدیمتر است (همان ØŒ ج ١ØŒ ص ٥٢).
دری زردشتی زبانی است سخت آمیخته Ú©Ù‡ در آن وامواژه های بسیاری از گویشهای مختل٠ایرانی Ùˆ نیز Ùارسی Ùˆ پهلوی Ùˆ اوستایی Ùˆ عربی Ùˆ غیره دیده Ù…ÛŒ شود Ùˆ اصولاً از بسیاری جهات ØŒ Ùˆ بخصوص ساختهای دستوری Ùˆ خصایص آوایی ØŒ تØت تأثیر سنگین زبان Ùارسی است . این زبان دارای دو زیر گویش اصلی یزدی Ùˆ کرمانی Ùˆ زیرگویشهای متعدد دیگر است Ú©Ù‡ از آن میان گویش «مØلتی » (Ù…Øلة زردشتیان شهر یزد) را Ù…ÛŒ توان به عنوان گویش معیار برگزید. برخی از زیرگویشهای دیگر، Ùˆ بویژه کرمانی ØŒ در Øال Ùراموش شدن اند Ùˆ اگر طبیعتاً قرار باشد Ú©Ù‡ یکی از لهجه ها بر جای بماند، همان گویش Ù…Øلتی خواهد بود Ú©Ù‡ خود دستخوش Ø¬Ø±Ø Ùˆ تعدیل نیز شده است .
واجشناسی . یکی از نشانه های بارز زبانهای ایرانی گروه شمال غربی ØŒ Ú©Ù‡ در این گویش نیز دیده Ù…ÛŒ شود، بر جای ماندن واج «ی » ( y= ) باستانی در آغاز واژه است . مثال : yoma «پارچه » Ú©Ù‡ همان «جامه » Ùارسی برگرÙته از ایرانی باستان maka ¦ya * است Ø› yin/yoyin ¦ya «خرمن Ùˆ خرمن Ú©ÙˆÙته شده » بر ساخته از yava باستانی به معنای «جو، غله »؛ dvun ¢ a yos «جوشیدن » Ú©Ù‡ صورت اوستایی yaozaiti «می جوشد، Ùوران Ù…ÛŒ کند» را
به یاد Ù…ÛŒ آورد. r q باستانی به hr بدل Ù…ÛŒ شود Ùˆ بر خلا٠Ùارسی ØŒ s تلÙظ نمی شود: ra q r/pohr
dot * «دخت ØŒ دختر»، htvun>sotvun ¦so * «سوختن »، htvun ¦va * tvun< ¢va «گÙتن ØŒ واختن »، sahtvun * < satvun «سختن ØŒ سنجیدن » این برابری وجود داشته Ùˆ سپس h Øذ٠شده است .
در d ¢zuma (یزدی ) d/ ¦zoma (کرمانی ) «داماد»، dvun ¢zona (ÛŒ )ØŒ dmun ¦zona (Ú© ) «دانستن »، r ¢za (ÛŒ )ØŒ r ¦za (Ú© ) «دیوار»، واج z برابر d Ùارسی است Ùˆ گروه dw * باستانی گاهی بدل به b Ù…ÛŒ شود در dvar>bar «در، باب »، ya
واکه ها . واکه ها در زیرگویشهای دری زردشتی گونه های پرتنوعی دارند. در آن واج e (نوعی e باز) ایجاد تمایز معنایی Ù…ÛŒ کند Ùˆ واج مستقلی است Ú©Ù‡ در Ùارسی نیست . ¦a در بیشتر زیرگویشهای یزدی با لبهای گرد Ùˆ برآمدگی انتهای زبان تلÙظ Ù…ÛŒ شود Ùˆ با آوایی شبیه به o باز یا u Ùˆ Øتی ow به گوش Ù…ÛŒ رسد؛ a آغازی Ùˆ بویژه میانی به صورت ¦a در Ù…ÛŒ آید مخصوصاً در دهات یزد، مانند w/Ù‰av ¦ىa «شب »، st/mast ¦ma «مَست ». a قبل از همخوانهای غنّه Ùˆ نیز r در بیشتر نواØÛŒ یزد بسته تر Ùˆ به صورت e تلÙظ Ù…ÛŒ شود. ¦a با تلÙظ همانند Ùارسی اغلب در وامواژه ها Ù…ÛŒ آید، مانند diyo ¦ra «رادیو»، la ¦xa «خاله ».
¦e ØŒ ¦o قدیمی ØŒ مانند Ùارسی رسمی ØŒ اغلب به صورت i Ùˆ u در Ù…ÛŒ آیند. ولی گاهی هم به ترتیب به e Ùˆ o بدل Ù…ÛŒ شوند (مثل Ùارسی یزدی )ØŒ مانند reÙ‰a «ریشه »، res «ریسمان »، rehta * reta< «ریخته »، Ù‰ ¦goÙ‰
dida< ؛ >(mehr ized-e) mehrgin «مهرگان ».
در این زبان ØŒ وامواژه های عربی گاهی Ø´Ú©Ù„ÛŒ متÙاوت با آنچه در Ùارسی دیده Ù…ÛŒ شود، به خود Ù…ÛŒ گیرند. از جمله «ق » در گونة قدیمی زبان دری زردشتی به k بدل Ù…ÛŒ گردد، مانند vl ¦ka «قول »، ki ¢ba «باقی ». نیز گروه CavC (همخوان +v+a+ همخوان ) بیشتر به همان Ø´Ú©Ù„ Ù…ÛŒ ماند: savr «صبر»، tavr «طور»، havz «Øوض »، Ùˆ برخلا٠Ùارسی towr Ùˆ howz نمی شود.
در واج آرایی زبان دری زردشتی «ابتدا به ساکن » وجود دارد Ùˆ خوشة همخوان در آغاز واژه ها واقع Ù…ÛŒ شود. واکه ها Ùˆ نیز همخوانها، در مرز واژه ها، دستخوش دیگرگونیهای بسیاری Ù…ÛŒ شوند Ùˆ در نتیجة این تغییرات ØŒ گونه های Ú¯Ùتاری بسیار پرتنوعی پدید Ù…ÛŒ آید (همان ØŒ ج ١ØŒ ص ١٠٨Ù€١١٣)ØŒ مانند:
§
سازه شناسی . نشانه های جمع -un Ùˆ ¦-(h)a به جای «آن » Ùˆ «ها» Ùارسی است . گاهی با آوردن مهمل اسم ØŒ آن را جمع Ù…ÛŒ بندند، مانند §-o-vic §vac «بچه Ù…Ú†Ù‡ ها، بچه ها»، r-o-draxt ¢da «دار Ùˆ درخت ØŒ درختها». برای نوعی مبالغه در جمع از واژک ¢-oha استÙاده Ù…ÛŒ شود، مانند ¢gapoha «خیلی ØرÙها»، ¢omoha §c «خیلی چیزها». اÙزودن اسم به متمم یا صÙتش نیز مانند Ùارسی با صدای -e در پایان واژة نخست انجام Ù…ÛŒ شود Ùˆ -e گونة تلÙظی -i هم دارد. نشانة صÙت تÙضیلی r e -t Ùˆ صÙت عالی rin e -t است . صÙت اشاره مثل Ùارسی قبل از موصو٠می آید، ولی در انتهای موصو٠آوای -e اÙزوده Ù…ÛŒ شود: mo nun-e «این نان ».
ضمیر مشترک xa(d) «خود» Ùˆ ضمائر منÙصل شخصی e m «من »، /ta ¦ta «تو»، min/un/in «او»، ¢ma (ÛŒ )/ ¦ma (Ú© ) «ما»، ¢ىma (ÛŒ ) ¦ىoma (Ú© ) «شما»، iye (ÛŒ ) / ¦viya (Ú© ) «ایشان ØŒ آنها» است .
در صر٠Ùعل شناسه های -e (اول شخص Ù…Ùرد)ØŒ -i (دوم شخص Ù…Ùرد)ØŒ -a (سوم شخص Ù…Ùرد)ØŒ -im (اول شخص جمع )ØŒ id/-it (دوم شخص جمع )ØŒ n e - (سوم شخص جمع ) به آخر مادة Ùعل مضارع Ùˆ نیز مادة ماضی Ùعل لازم اÙزوده Ù…ÛŒ شود Ùˆ مثل Ùارسی ØŒ ضمائر شخصی Ù…ÛŒ تواند در آغاز بیاید:
) veze e (m «(من ) Ù…ÛŒ گریزم »، (ta) vaÙ‰ti «(تو) گریختی ». Ùعل التزامی نیز به همین شیوه صر٠می شود: n e Ù‰aÙ‰i vaÙ‰t ) iye )n e n vevez e Ù‰aÙ‰i kart ) iye ) «(آنها) Ù…ÛŒ توانند بگریزند»؛st veÙ‰it ¢) dovya ¢(Ù‰ma «(شما) Ù…ÛŒ خواستید بروید...».
برای صر٠ماضی مطلق اÙعال متعدی ØŒ ضمائر مقدم m ) o ) ØŒ (o)d ØŒ (o)Ù‰ ØŒ mo ØŒ do ØŒ Ù‰o به کار Ù…ÛŒ روند همراه با مادة ماضی Ùعل : t ¢od va «گÙتی »، do did «دیدید»، xa-m did «خودم دیدم ». برای صر٠ماضی استمراری اÙعال متعدی ضمائر مقدم me ØŒ de ØŒ Ù‰e ØŒ mo ØŒ do ØŒ Ù‰o همراه با مادة ماضی Ùعل به کار Ù…ÛŒ روند، مانند: t ¢de va «می Ú¯Ùتی »، Ù‰e xart «می خورد»، do did «می دیدید». به آخر مادة ماضی Ùعل متعدی ضمائر Ù…Ùعولی متصل -m (اول شخص Ù…Ùرد)ØŒ -i (دوم شخص Ù…Ùرد)ØŒ -im (اول شخص جمع )ØŒ -id/-it (دوم شخص جمع )ØŒ n e - (سوم شخص جمع ) اÙزوده Ù…ÛŒ شود: t-id ¢mo va ) ¢ma ) «(ما) بÙÙ‡Ùتان Ú¯Ùتیم »، n e t- ¢-m va e m «من بÙÙ‡Ùشان Ú¯Ùتم ».
دستگاه تصری٠Ùعل در دری زردشتی پیچیده Ùˆ پر تÙصیل است Ùˆ گذشته از مضارع Ùˆ ماضی استمراری Ùˆ استمراری جریانی (مانند Ùارسی با استÙاده از صیغه های Ùعل rtvun ¢da / Ù‰(t)vun ¢da «داشتن » ساخته Ù…ÛŒ شود) Ùˆ ماضی نقلی Ùˆ بعید نیز در آن هست (همان ØŒ ج ١ØŒ ص ١١٧Ù€١٣٦).
Ùعل امر با پیش Ùعل ve- ØŒ be- به جای «ب Ù» Ùارسی Ùˆ نیز a- ØŒ u- Ùˆ Ùعل نهی با ma- ساخته Ù…ÛŒ شود: vexure «بخور»، bekud «بزن »، n e ab «ببند»، aÙ‰tin «بردار، بستان »، unig «بنشین »؛ maÙ‰o/ maÙ‰u «نرو، نشو». برای منÙÛŒ کردن Ùعل ØŒ مانند Ùارسی ØŒ na- به کار Ù…ÛŒ رود.
Ùعل مجهول اگر دلالت بر Øرکت داشته باشد، با Ùعل Ú©Ù…Ú©ÛŒ omdun/ omodvun «آمدن » Ùˆ یا Ù‰odvun «رÙتن » ساخته Ù…ÛŒ شود؛ Ùˆ اگر بر Øرکت دلالتی نداشته باشد، همراه با Ùعل bodvun «بودن » ساخته Ù…ÛŒ شود. برای ساختن Ùعل واداری ) causative ) از میانوند « n » استÙاده Ù…ÛŒ شود: dvun ¢sujna «سوزانیدن »، dvun ¢rasna «رسانیدن » از dvun ¢rasa «رسیدن ».
پساوند -vun (ÛŒ ) -mun/ (Ú© ) برای ساختن مصدر از مادة ماضی ØŒ مثلاً در dvun ¢dmun/ rasna ¦rasna «رسانیدن »، dvun ¢na e x dmun ¦/xena «خواندن »؛ -ond/-ud برای ساختن صÙت از اسم ØŒ مانند erkud §erkond/c §c «چرکین Ùˆ کثی٠»، mizond/midud «آلوده به موی Ùˆ کثی٠از مو»؛ -og برای تصغیر Ùˆ تØبیب ØŒ مانند rizog «ریزه »، xaÙ‰og «خوشَک Ùˆ مامانی »، یا واژة تازه مانند kasog «کوچک » از kas «کوتاه »، hrosog «سوسک قرمز آمریکایی ØŒ خروسک » از hros «خروس »، از جمله ابزارهای سازندة واژه در این زبان به شمار Ù…ÛŒ روند.
منابع : یدالله ثمره ØŒ «پاره ای ویژگیهـای دستـوری گویش دری : گونـة زین آبادی »، مجلة دانشکدة ادبیات Ùˆ علوم انسانی دانشگاه تهران ØŒ سال ٢٣ØŒ Ø´ ٤ (زمستان ١٣٥٥)ØŒ ص ٥١Ù€٧٧Ø› جمشید سروشیان ØŒ Ùرهنگ بهدینان ØŒ چاپ منوچهر ستوده ØŒ تهران ١٣٣٥ Ø´ Ø› کیخسرو کشاورز، Ùرهنگ زرتشتیان استان یزد ØŒ اسکلستونا (سوئد) ١٣٧١ Ø´ (تکثیر Ù…Øدود)Ø› کتایون مزداپور، واژه نامة گویش بهدینان شهر یزد: Ùارسی به گویش همراه با مثال ØŒ ج ١ØŒ تهران ١٣٧٤ Ø´ Ø›
Encyclopaedia Iranica , s.v. "Behd ¦âna ¦n dialect" (by Gernot L. Windfuhr).
/ کتایون مزداپور /