دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٢٢٨
بهجت مصطفی افندی ، دانشمند و پزشک عثمانی . نوادة خیرالله افندی ، صدراعظم ، و پسر خواجه محمدامین شُکوهی بود؛ در ١١٨٨ متولد شد، پس از تحصیل در حوزة علوم دینی ، در ١٢٠٦ «مُدرّس » شد. سپس در پزشکی تخصص یافته مدارج ترقی را بسرعت پیمود و در ١٢١٨ حکیم باشی سلطان (یا، به بیان رسمی تر، «رئیسِ اطبّای سلطانی ») گردید. در ١٢٢٢، از این سِمَت معزول ولی در ١٢٣٢ دوباره به همان مقام منصوب شد. در ١٢٣٧، مغضوب گشت و او را تبعید کردند، ولی در همان سال به کار برگردانده شد. در ١٢٤١، پس از انحلال ( سازمان ) ینی چری * ، به عضویت شورای سلطنتی به ریاست محمودِ دوم درآمد. از اینها گذشته ، عهده دار مقامات مذهبی و قضایی مهمی ، از جمله ، «ملاّ یی » ازمیر (١٢٢١)، ملاّ یی مصر (١٢٣٦)، و قاضی عسکری آناطولی (١٢٣٧) و روم ایلی (١٢٤٧)، گشت . در ذیقعدة ١٢٤٩، وفات یافت و در اُسکُدار به خاک سپرده شد.
بهجت افندی یکی از آخرین پزشکان مکتب قدیم بود که پزشکی را توأم با الهیّات و فقه می آموختند و همزمان به کار طبابت و امور دینی می پرداختند. در عین حال ، یکی از پیشروان پزشکی نوین به شیوة اروپایی در ترکیه بود. تحت نظارت او و برادرش ، حکیم باشی عبدالحق ملاّ ، بود که بیمارستان و مدرسة طبّ جدیدی با معلّمانِ آورده شده از اروپا دایر شد. گفته اند که وی نزد یحیی افندیِ سرمترجم ، برخی زبانهای اروپایی را آموخته بود. اگرچه آثار خود او در رشتة پزشکی ، مانند کتاب هزار اَسرار ، عمدتاً سنتّی بود، ترجمة شماری از کتابهای طبّی و علمی مهم غربی ، از جمله رسالة جنر ( پزشک انگلیسی ) دربارة مایه کوبی (واکسیناسیون )، > تاریخ طبیعی بوفون < ، طبیعیدان فرانسوی ، و آثار دیگری دربارة وبا، سیفیلیس و جرب ، به همت او انجام گرفت . توجه و علاقة او به غرب ، در ترجمة ترکی او از کتاب عبدالرحمان جَبَرتی * ( مُظهِرالتقدیس بذهاب دولة الفرنسیس ) دربارة تاریخ اِشغال مصر توسط فرانسویان ، نیز نمایان است ( عنوان ترجمة ترکی کتاب ، تاریخ مصر است ) .
منابع :
(١) محمد ثریا، سجل عثمانی ، استانبول ١٣٠٨ـ ١٣١٥، ج ٢، ص ٣١؛
بروسه لی محمد طاهربک ، عثمانلی مولفلری ، استانبول ١٣٣٣ـ١٣٤٢،
(٢) ج ٣، ص ٢٠٩ـ٢١٠؛
(٣) فطین داود، تذکرة خاتمة الاشعار ، استانبول ١٢٧١، ص ٢٩ـ٣٠؛
(٤) A. Adnan-Ad âvar, Osmanl i Tدrklerinde I lim , Istanbul ١٩٤٣, ١٩٤-١٩٥;
(٥) Osman Ergin, Tدrkiye Maarif Tarihi , II, Istanbul ١٩٤٠, ٢٨٠ ff.;
(٦) Adolphus Slade, Record of travels in Turkey etc., I, London ١٨٣٢, ٣٣٢-٣٣٣;
(٧) A. Sدheyl غnver, Osmanl i Tababeti ve Tanzimat hakk i §nda yeni Notlar , in Tanzimat , I, Istanbul ١٩٤٠, ٩٣٦-٩٣٩.
/ برنارد لویس ( د. اسلام ) /