بهبودی ، محمود خواجه ، مبارز سیاسی ، روزنامه نگار و یکی از رهبران نهضت جدیدها * در ماوراءالنّهر (فرارود). در ١٢٩٢/١٨٧٥ در روستای «بخشی تپة » سمرقند به دنیا آمد ( د. ازبکستان ، ج ٢، ص ٢٠٢؛ د. تاجیکی ، ج ١، ص ٤٣٩؛ عبدالمنان ، ص ١٢٧). معلومات ابتدایی را نزد دایی خود، ملاعادل که مفتی بود، فراگرفت . در ١٣١٢/١٨٩٤ پدرش درگذشت و او از ادامة تحصیل محروم ماند و نزد دایی دیگرش ، محمد صدیق که قاضی بود، میرزا(منشی ) شد. وی بزودی کسب کمال کرد؛ ابتدا در سمرقند میرزای مفتی شد و بعد خود به عنوان مفتی تعیین گردید (عبدالمنان ، همانجا). در ١٣١٨/١٩٠٠ از راه عثمانی به مکّه ، و از آنجا به مصر رفت و در این سفر با اوضاع و احوال مدارس و معارف این کشورها آشنا شد. بین سالهای ١٣٢١ تا ١٣٢٢/١٩٠٣ تا ١٩٠٤ به روسیه سفر کرد و از شهرهای قازان ، اُرون بورگ ، مسکو، سن پطرزبورگ دیدن کرد و از زندگی مردم ، ادبیات ، معارف و مطبوعات آنجا آگاهی یافت ( د.ازبکستان ؛ د.تاجیکی ، همانجاها؛ عبدالمنان ، ص ١٢٨).

فعالیت علمی و ادبی بهبودی از ١٣٢١/١٩٠٣ آغاز شد. وی دریافت که پیشرفت جامعه ریشه در مکتب و معارف دارد، و اما این را نیز به روشنی دید که نه کتابهای درسی پاسخگوی نیازها هستند و نه اصول تعلیم و تدریس . ازینرو به تألیف و نشر کتابهای درسی پرداخت ، از جمله مختصر تاریخ اسلام ، عملیات اسلام ، مدخل جغرافیای عمرانی ، کتاب الاطفال ، منتخب جغرافیای عمومی و مختصر جغرافیای روسیه ( د.ازبکستان ، ج ٢، ص ٢٠٣؛ د.تاجیکی ؛ عبدالمنان ، همانجاها). عبدالقادر شکوری سمرقندی (١٢٥٤ـ١٣٢٢ ش / ١٨٧٥ـ ١٩٤٣)، از معارف پروران برجستة تاجیک ، برای نخستین بار مکتبی به سبک جدید در سمرقند تأسیس کرد و بهبودی در ١٣٢٦/١٩٠٨ خانة خود را محل این مکتب قرار داد و از لحاظ مادّی و معنوی به آن یاری رساند ( د.ازبکستان ، همانجا).

وی در سمرقند «انتشارات بهبودی » را بنیاد نهاد و بیشتر، کتابهای درسی به چاپ می رساند، از جمله کتاب نقشة ترکستان و بخارا و خیوه به زبان ترکی ازبکی که امروز هم از اهمیت بسیار برخوردار است و ثابت می کند که منطقة ترکستان غیر از قلمرو خانات بخارا و خوقند و خیوه بوده است (همانجا؛ د.تاجیکی ، همانجا؛ > دایرة المعارف ادبیات و هنر تاجیک < ، ج ١، ص ٢٧٢).

بهبودی در ١٣٣٠/١٩١١ نخستین نمایشنامة ملی تاجیکی را به نام پدرکُش نوشت که موضوع آن رقابت میان بازرگانی به شیوة سنتی و بازرگانی نوین بود، اما حکومتداران اجازة چاپ و نمایش آن را ندادند، ولی سرانجام با تدابیری توانست از دفتر ممیزی تزاری روسیه در تفلیس اجازه بگیرد و در ١٣٣٢/١٩١٣ نمایشنامه را در سمرقند به فارسی تاجیکی و ترکی ازبکی چاپ کند و نیز آن را در سمرقند، بخارا، تاشکند و چند شهر دیگر به اجرا درآورد (عبدالمنان ، ص ١٣١).

بهبودی در مطبوعات تاجیک و شکل گیری انواع روزنامه نگاری خدمات بسیاری کرد. وی در ١٣٣١/ از آوریل تا سپتامبر ١٩١٣، نشریة سمرقند را هفته ای دو بار و در ششصد نسخه به چاپ می رساند که برای آن روزگار شایان توجه بود. سمرقند در مجموع ٤٥ شماره به چاپ رسید. سپس بهبودی به چاپ و نشر مجلّة آیینه پرداخت که از ١٧ رمضان ١٣٣١ تا ٢ شعبان ١٣٣٣/ ٢٠ اوت ١٩١٣تا ١٥ ژوئن ١٩١٥، ٦٨ شماره از آن به چاپ رسید (عینی ، ص ٥٥١؛ د.تاجیکی ، ج ٥، ص ٣٠٩، ج ٦، ص ٥٢٨؛ ایرانیکا ، ذیل مادّه ؛ عبدالمنان ، ص ١٢٨). سردبیر این نشریه ها خودِ بهبودی بود، وی مقاله هم می نوشت یا از زبانهای دیگر ترجمه می کرد. بهبودی از روشنفکران به هر شیوه ای پشتیبانی می کرد و از شهرت و اعتبار خود که حاجی و مفتی هم بود، استفاده می کرد، چنانکه در ١٣٣٣/١٩١٤ از عجزی در برابر تهمت کفری که صوفی عباس به وی زده بود، دفاع کرد و او را نجات داد (عبدالمنان ، همانجا). تجددگرایان معروف آن زمان ، سیدرضا علیزادة سمرقندی ، عبدالرّئوف فطرت بخارایی ، میرزاسراج حکیم بخارایی ، صدیقی عجزی سمرقندی ، صدرالدین عینی بخارایی ، محمود طرزی و دیگران برای تنویر افکار، مقالات خود را در این دو نشریه نیز به چاپ می رساندند (همانجا؛ نبی یوف ، ص ٧٧ـ ٧٨). در این نشریه ها بیشتر به مسائل اجتماعی ، اصلاح مکتبها و مدارس ، اهمیت دانش و حرفة آموزش علم و زبانها، آبادی وطن و بیداری ملت توجه می شد (نبی یوف ، ص ٧٤). سمرقند و آیینه به افغانستان ، ایران ، قفقاز، ترکیه ، و تاتارستان نیز فرستاده می شد (عبدالمنان ، ص ١٢٩). بهبودی با نشریه های دیگر نیز همکاری داشت ، چنانکه در ترقّی ، خورشید ، تجّار ، شورا ، وقت ، و روزنامة ولایتِ ترکستان ، خبر و مقاله های او چاپ شده است . وی در این مقالات مردم را به سوادآموزی ، دانش اندوزی و آموزش علوم دینی و دنیوی دعوت ، و از حق بانوان در تحصیل ، کار و جامعه دفاع می کرد. بهبودی در تعدادی از نوشته های خود به مذمت عقاید خرافی پرداخته و به حقایق علمی اشاره کرده است . او، مانند دیگر تجددگرایان ، بر این باور بود که مردم باید قوانین کشورداری ملل دیگر را بدانند، و در ادارة دولت روسیه ، از جمله در دومای دولتی ، شرکت کنند. اندیشه های روشنگرانة بهبودی با اعتراض سخت بعضی از افراد روحانی روبرو شد و آنها او را به انحراف از مسیر اسلام راستین متهم کردند ( د.ازبکستان ؛ ایرانیکا ، همانجاها؛ شکوروف ، ص ١١٠؛ عثمان ، ص ٦٠؛ عبدالمنان ، ص ١٢٩).

بهبودی می پنداشت که نظام امارت بخارا را می توان با رشد علم ، فرهنگ ، صنعت و اقتصاد، و ترویج معارف اسلامی ، تصحیح و تکمیل کرد. وی از امیرعالم خان مَنغیت (حک : ١٣٢٨ـ١٣٣٩/ ١٩١٠ـ١٩٢٠) دعوت کرد که رهبری عادل و عاقل باشد و از مردم نیز خواست که ضمن تلاش در عرصه های کار و معارف از حکومت امیر پشتیبانی کنند ( د.ازبکستان ، همانجا؛ د.تاجیکی ، ج ١، ص ٤٣٩؛ عبدالمنان ، ص ١٣٠). اما امیر عالم خان به توصیة روشنفکران توجه نکرد و به تحریک بعضی از افراد متعصب ، پاکسازی جدیدها را به راه انداخت . این امر موجب دگرگونی اندیشه های سیاسی بهبودی شد، به طوری که نجات کشور را تنها در سرنگونی نظام امارت می دید ( د.ازبکستان ؛ ایرانیکا ، همانجاها؛ نیز رجوع کنید به «بخاراییان جوان * »).

بهبودی در ١٣٣٥/ آوریل ١٩١٧ در سخنرانی خود در «انجمن مسلمانان عموم ترکستان »، که عضو آن بود، بر هم خوردن نظام تزاری روسیه را تبریک گفت و ابراز امیدواری کرد که آسیای مرکزی هم استقلال خود را از روسیه تزاری به دست آورد. اما رویدادهای بعدی در بهار و تابستان ١٩١٧ در روسیه ، ترکستان و بخارا، از جمله فاجعة کشتار جدیدها، بهبودی را متقاعد ساخت که به عنوان دولت خودمختار، جزو روسیه شدن ـ که از فوریه تا اکتبر ١٩١٧ دارای حکومت موقت دموکراسی بود ـ بهتر از امارت بخارای مستقل ولی دارای امیر مستبد است (عبدالمنان ، ص ١٢٩؛ د.ازبکستان ، همانجا).

بهبودی در اظهارنظرهای اولیه ضمن رد حکومت بولشویکها * ، آن را ظهور زورگویی دانسته بود ( د.ازبکستان ، همانجا). حتی بعضی مدعی اند که وی در ١٣٣٦/١٩١٨ با چند تن از دوستانش در سمرقند تلاش کرد تا با منشویکها و بریتانیاییها در عشق آباد مناسباتی ایجاد کند. طبق این ادعا او عضو سازمانی نظامی بود که سرهنگ کورنیلوف آن را در ١٩١٨ تشکیل داده بود تا بر ضد بولشویکها در تاشکند توطئه کند ( ایرانیکا ، همانجا). او بتدریج به بولشویکها نزدیک شد و وقتی در مه ١٩١٨ در سمرقند «شورای کارگران و دهقانان مسلمان » تشکیل شد، ریاست بخش معارف (آموزش و پرورش ) به عهدة بهبودی گذاشته شد. وی در همان سال کتاب درسی حساب نو را تألیف و چاپ کرد ( د.ازبکستان ، همانجا).

بهبودی به سبب تبلیغاتش بر ضد استبداد نظام امارت وقتی در ١٣٣٨/ مارس ١٩١٩ عازم سفر در قلمرو بخارا شد، در شهرسبز به دست عوامل امیر به اتهام جاسوسی به نفع بولشویکها دستگیر شد و در زندان نَسَف (قَرْشی کنونی ) به دستور امیر عالم خان ، همراه چهار تن از یارانش ، به قتل رسید. این حادثه ضربة سخت دیگری بود به نهضت روشنگری در سراسر ماوراءالنهر و اقدامی دیگر در شکست هویت بخارای شریف . ادیبان این فاجعه را سخت محکوم کردند، و برخی از آنان از جمله عینی و فطرت در حق آن مرثیه های جانسوز سرودند ( د.ازبکستان ؛ ایرانیکا ، همانجاها؛ عبدالمنان ، ص ١٣٠؛ عثمان ، ص ٦٥، ٧٠، ٧٢ـ٧٣؛ رجبی ، ص ٥٥). سیدرضا علیزاده ، ایمان و ارادة راسخ بهبودی را ستوده و از جمله نوشته است که تکفیر و ملامتهای پی درپی سوء، و تعقیبات و مقابله های گوناگون حکّامِ مستبد، نتوانست بهبودی را از مسلک حق و مقصد مقدّسش که ترویج معارف و ترقّی مسلمانان بود، ذرّه ای منحرف سازد (عثمان ، ص ٦٠).

منابع :
(١) محمدجان شکوروف ، خراسان است اینجا: معنویت ، زبان و احیای ملی تاجیکان ، دوشنبه ١٩٩٦؛
(٢) صدرالدین عینی ، نمونة ادبیات تاجیک ، مسکو ١٩٢٦؛

(٣) Abd A l-Rahma ¦n Abd A l-Mannan, "Mahmu ¦d Kh w a ¦dja Behbu ¦d ¦âd ¦â", S ¤ada ¦yi Shark ¤, no. ١-٤ (١٩٩٦);
(٤) Encyclopaedia Iranica , s.v. "Behbu ¦d ¦â" (by Yuri Bregel);
(٥) Ensiklopediya ¦yi adabiya ¦t va san ـ ati Ta ¦jik , vol. I. Dushanbe ١٩٨٨;
(٦) Ensiklopediya ¦yi Sa ¦vetii Ta ¦jik , vol.I, Dushanbe ١٩٧٨;
(٧) Abd A l-Khalik ¤Nabiev, "Nak ¤d-e adab ¦âdar Nashriyaha ¦-ye Mahmu ¦d Kh w adja Behbu ¦d ¦â", Justujo ¦ha ¦-ye adab i ¦, vol.٢, Dushanbe ١٩٩٦;
(٨) Ibra ¦h ¦âm ـ Othma ¦n, Mulk be siya ¦sat pa ¦yda ¦r nama ¦nad , Dushanbe ١٩٩٦;
(٩) Ma ـ ru ¦f Rajabi ¦â, Isla ¦m: Jad i ¦diya va ink ¤ila ¦b , Dushanbe ١٩٩٧;
(١٠) Uzbek Savet Ensiklopediyasi , Tashkent ١٩٧١-١٩٨٠.

/ رحیم مسلمانیان قبادیانی /