دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٢٠١
بَهاوَلپور ، در قدیم نام یک ایالت و شهر مرکزی آن در هند، امروزه شهری در جنوب شرقی ایالت پنجاب پاکستان ( طبق آمار ١٣٦٠ ش / ١٩٨١، جمعیت ٢٦٣ ، ١٨٠ تن ) . این شهر در جنوب رودخانة سُتلج ، در حدود هشتصد کیلومتری شمال کراچی قرار گرفته و با راه آهن به آن مرتبط می شود. در گذشته این شهر پایتخت ایالت بهاولپور بود. این ایالت را خاندان داوودپوتَه که از ایالت سند آمده بودند، بنیاد نهادند. دومین فرمانروای این خاندان ، محمد بَهاوَل خان ، در ١١٦١/١٧٤٨ شهر بهاولپور را تأسیس کرد. این خاندان را به مناسبت نام یکی از نیاکان آنان ، عباس ، گاهی عباسیه نیز خوانده اند که به عباسیان بغداد یا مصر ربطی ندارد. خاندان حاکم در ١٢١٧/١٨٠٢ از زیر سیطرة پادشاهان افغان رهایی یافت . در ١٢٥٤/١٨٣٨، دولت بریتانیا با نوابِ بهاولپور قراردادی امضا کرد که به موجب آن دولت بریتانیا حاکمیت نامحدود آنها بر سرزمینهایشان و حمایت از آنها را به شرط همکاریشان با بریتانیا پذیرفت . شهر بتدریج توسعه یافت تا اینکه در ١٢٩١/١٨٧٤ شهری بزرگ و دارای شهرداری شد. مساحت ایالت ٢٢٧ ، ٤١ کیلومتر مربع بود، و تا حدود ٤٨٠ کیلومتر در طول کرانة چپ رودهای ستلج ، پَنج نَد و سند کشیده می شد، و تا حدود ٦٤ کیلومتر در صحرا امتداد داشت .
ایالت بهاولپور در ١٣٣٤ ش / ١٩٥٥، با پاکستان غربی ادغام شد، و بدین ترتیب استقلال سیاسیش را از دست داد. اکنون بیشتر ساکنان بهاولپور، جَتّ * و بلوچ (رجوع کنید به بلوچ * و بلوچستان ) هستند. محصولات عمدة آن گندم ، نخود، نیشکر، پنبه و خرماست . گاو و گوسفند، به منظور صدور پوست و پشم آنها، در آنجا پرورش داده می شود. دو قصر نوابهای بهاولپور، یعنی نورمحل و گلزارمحل ، همچنان در آنجا وجود دارد. در جنوب غربی بهاولپور، شهر تاریخی اُچ قرار دارد که تاریخ آن به دورة هندوسَکاییان (ح ١٢٨ق م ـ ح ٤٥٠میلادی ) می رسد ( بریتانیکا ، ذیل مادّه ).
منابع :
(١) دولت رام ، مرآت دولت عباسیه ، امریتسر١٨٥١؛
(٢) م .عزیزالرحمان ، صبح صادق ، ١٩٤٣؛
(٣) م .اعظم هاشمی ، جواهر عباسیه ، نسخة خطی فارسی ؛
(٤) C. H. Aitchison, Collection of treaties, engagements and sanads relating to India , IX, Calcutta ١٨٩٢;
(٥) Bahawalpur state (Panjab states gazeteers , vol. XLV), Lahore ١٩٣٥;
٦- Shaha ¦met ـ Al ¦â, The history of Baha ¦walpu ¦r , London ١٨٤٨.
(٧) / عنایت الله ، با اندکی تلخیص از ( د.اسلام ) ؛
با اضافاتی از ( بریتانیکا ) /