دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢١٩٦
بهاری ، محبّالله بن عبدالشّکور عثمانی صِدّیقی حنفی ، فقیه و قاضی القضات هندی . در کَرا، دهکده ای نزدیک مُحِبّ علیپور در ایالت بِهار (هند) به دنیا آمد. او به جماعت مَلِک که بیگانه تبار بودند و تاکنون هم هویت آنها روشن نشده است تعلق داشت . اولین تعلیمات خود را در مکتب قطب الدین انصاری سِهالْوی دید و کتابهایی را نیز نزد قطب الدین حسینی شمس آبادی خواند و پس از طی مدارج تحصیلی در همان اوانی که اورنگ زیب * با امیران محلی دکن مشغول جنگ بود به آنجا رفت . اورنگ زیب به جهت مقام علمی وی
و بخصوص تبحر و درایتش در مسائل فقهی ، او را قاضی لکهنو، و پس از چند سال ، یعنی بعد از شکست خوردن ابوالحسن تاناشاه ، حاکم گُلکُنده ، از اورنگ زیب در ١٠٩٧، قاضی حیدرآباد کرد. سپس معلم شاهزاده رفیع القدر یکی از فرزندان شاه عالم ، پسر اورنگ زیب ، شد و در ١١٠٩ هنگامی که شاه عالم والی ایالت کابل شد، همراه وی به آنجا رفت . شاه عالم بهادرشاه اول پس از جلوس در ١١١٨ به او مقام قاضی القضاتی قلمرو خود و لقب «فاضل خان » داد. بهاری اندکی بعد، در ١١١٩، درگذشت .
این آثار از اوست : سُلَّم العلوم ، در منطق ؛ مُسَلّم الثّبوت ، در اصول فقه ؛ الجوهرالفَرد ، دربارة جزء لایتجزی ؛ سه اثر نخست ، در مدارس دینی هند و پاکستان تدریس می شد، رسالة فی المُغالطات العَامَّة الوُرود ؛ رسالة فی اثبات انّ مذهب الحنفیة اَبعَد عن الرّأی مِن مذهب الشافعیة .
منابع :
(١) محمد حسین آزاد، تذکرة علماء هند ، لاهور ١٩١٤، ص ٤٢؛
(٢) میرغلامعلی بن نوح آزاد بلگرامی ، سُبحة المرجان فی آثار هندوستان ، بمبئی ١٣٠٣/١٨٨٦، ص ٧٦؛
(٣) همو، مآثر الکرام ، حیدرآباد دکن ١٩١٠، ص ٢١١؛
(٤) عبدالحی حسنی ، نزهة الخواطر ، حیدرآباد دکن ١٣٧٦/١٩٥٧، ج ٦، ص ٢٥٠ـ٢٥٢؛
(٥) رحمان علی ، تذکرة علماء هند ، لکهنو ١٣١٢/١٨٩٤، ص ١٧٥؛
(٦) صدیق حسن خان ، ابجدالعلوم ، بهوپال ١٢٩٦/ ١٨٧٨، ص ٩٠٥؛
(٧) فقیر محمد لاهوری ، حدائق الحنفیة ، لکهنو ١٣٢٤/ ١٩٠٦، ص ٤٣١؛
(٨) Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur , Leiden ١٩٤٣-١٩٤٩, II, ٤٢٠, Supplementband , ١٩٣٧-١٩٤٢, II, ٦٢٢-٦٢٤;
(٩) JASB (١٩١٣), ١٩٥ff.;
(١٠) Fad ¤l-i Ima ¦m Khayra ¦ba ¦d ¦â, Tara ¦djim al-Fud ¤ala ¦, Eng. trans. Bazmee Ansari, Karachi ١٩٥٦, ٤٨-٥٣;
(١١) Zubaid Ah ¤mad, Contribution of India to Arabic literature , Jullundur ١٩٤٦. ٥٦-٥٩, ١٢٦-١٣٠.
/ بزمی انصاری ( د.اسلام ) /