دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢١٩٢
بهاری ، شیخ محمد ، عالم و عارف شیعی سده های سیزدهم و چهاردهم . در ١٢٦٥، در بهار همدان به دنیا آمد. پدرش میرزا محمد بهاری بود (آقابزرگ طهرانی ، ج ٤، ص ٤٦). وی تحصیلات مقدماتی را در زادگاه خود به انجام رساند و برای تکمیل تحصیلات به بروجرد و نجف رفت و به درجة اجتهاد رسید. از جوانی اهل تهجد و ریاضات شرعی بود؛ بدین جهت ، در نجف به محضر ملاحسینقلی همدانی ، از شاگردان حکیم سبزواری ، راه یافت و تا هنگام وفات وی در ١٣١١، در جرگة مریدان خاص وی و از ملازمانش بود (بهاری ، مقدمة صدرائی خوئی ، ص ٢٣؛ شریف رازی ، ج ٧، ص ٣٧٢ـ ٣٧٥). پس از درگذشت ملاحسینقلی ، چندی در نجف ماند و بسیاری از علما و طلاب و تجار و عامة مردم از ایرانی ، عرب و هندی ، در طی مراحل سلوک از شاگردان وی بودند و با زبان و قلم او ارشاد شدند. او به علت بیماری و برای تغییر آب و هوا، نجف را ترک کرد و به ایران آمد و مدتی در مشهد به سر برد و سرانجام در زادگاه خود به سال ١٣٢٥ درگذشت (آقابزرگ طهرانی ، همانجا). خاکجایش در همدان همواره زیارتگاه بوده و قرار است ساختمانی بر آرامگاه وی بسازند.
شهرت بهاری بیشتر به جهت نفس گیرا و جاذبة حضورش بود، کراماتی هم به وی نسبت می دهند. تنها اثر باقیمانده از او مجموعه ای است مشتمل بر رساله ای در آداب سلوک ، دو فصل در «صفات علمای حقه » و «اصناف مغرورین »، گفتاری تحت عنوان «دستورالعمل » و شانزده مکتوب که به دوستان و مریدانش نوشته و یکی از مریدان وی به نام شیخ اسماعیل تائب تبریزی آنها را فراهم آورده و تذکرة المتقین نامیده است . این اثر بارها به چاپ رسیده است (مشار، ج ٥، ستون ٣٤٣؛ آقابزرگ طهرانی ، همانجا؛ بهاری ، فهرست مطالب ).
منابع :
(١) محمد محسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(٢) محمدبن محمد بهاری ، تذکرة المتقین : در آداب سیر و سلوک ، قم ١٣٧٥ ش ؛
(٣) محمد شریف رازی ، گنجینة دانشمندان ، تهران ١٣٥٤ ش ؛
(٤) خانبابا مشار، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی ، تهران ١٣٤٠ـ١٣٤٤ ش .
/ اکبر ثبوت /