بهارستان (٣) ، نشریه ای سیاسی و خبری ، به مدیریت حبیب الله نوبخت (متوفی ١٣٥٦ ش ). نوبخت در ١٢٩٧ ش ، مجله ای به نام زندگانی ، با همکاری دوتن دیگر به چاپ رساند، اما مجله پس از انتشار نخستین شماره ، توقیف شد. پس از آن ، فکرآزاد را منتشر کرد که آن هم پس از دو شماره ، توقیف شد. سپس نشر بهارستان را آغاز کرد، اما پس از انتشار دو شماره به دستور حکومت از ادامة کار آن جلوگیری شد تا اینکه پس از دوماه ، با حکم وزارت معارف در دورة نصیرالدوله بدر، آزاد شد. علت اصلی توقیف روزنامه ، انتشار مطالب روشنگرانه و درج مقالاتی در جهت منافع ملی ، حقوق مردم ، و موضعگیری علیه بیگانگان بود (کهن ، ج ٢، ص ٧١٠؛ صدرهاشمی ، ج ٢، ص ٣٢، ج ٣، ص ١٣، ج ٤، ص ٨٢).

بهارستان در شیراز به صورت هفتگی و چاپ سنگی ، منتشر می شد (صدرهاشمی ، ج ٢، ص ٣٢؛ قاسمی ، ص ٩٦؛ برزین ، ص ٩٣ـ٩٤) و مندرجات آن به ترتیب عبارت بود از: مقالة اساسی (در صفحة اول )، اخبار ولایت و اخبار خصوصی دربارة شهرستانها، اخبار ممالک اسلامی و سایر ممالک (در صفحات میانی ) و آگهیها و ادامة مطالب قبل (در صفحة آخر). بهارستان از «کودتای سوم اسفند * » طرفداری می کرد، ازینرو مخالفان کودتا به آن شدیداً اعتراض کردند، و نوبخت برای مدتی از کار نشریه کناره گرفت ، اما پس از مدتی به تهران آمد و انتشار بهارستان را از سرگرفت (صدرهاشمی ، ج ٢، ص ٣٢ـ٣٣).

از شمارة هجدهم سال سوم (١٣٠٠ ش )، بهارستان در تهران هفته ای سه شماره درمی آمد (صدر هاشمی ؛ قاسمی ؛ برزین ، همانجاها) و بارها به سبب درگیری با حکومت وقت ، از طرف قوام السلطنه و دیگر مسئولان حکومتی ، توقیف شد. صفحة اول آن دارای چهارستون و شامل این موضوعات بود: ستون اول «مطالعات یومیه »، دربارة وقایع و حوادث روز؛ ستون دوم «گزارشات دنیا»، دربارة حوادث جهان ؛ ستون سوم «نمایندگان ملت »، ویژة مذاکرات نمایندگان مجلس شورای ملی ؛ و ستون چهارم «اطلاعات بهارستان »، ویژة رویدادهای پراکنده . سرمقاله ها نیز معمولاً با لحنی تند و در اعتراض به سیاست داخلی و تجاوز خارجیها نوشته می شد، برای نمونه سرمقالة «انگلیس انگلیس ! خطر خطر!» که در آن از عملکرد استعمار انگلیس دربارة نفت ایران سخن گفته است ( بهارستان ، سال ٤، ش ١٨) یا مقالة «برسانید به استبداد و ما را راحت کنید» که انتقاد از وضعیت استبداد در کشور بود (همان ، سال ٤، ش ٢٢). نوبخت ، پس از رفع توقیف بهارستان که به سبب شکایت انگلیسیها صورت گرفته بود، ضمن افشای اقدامات انگلیسیها خطاب به قوام نوشت : «شما هنوز می خواهید ملت ایران مثل گوسفند در مسیری که به او نشان می دهید حرکت کند... آقای قوام ! ملت ، حکومت قادر و فعال می خواهد... اگر می توانید عملاً ثابت کنید والاّ ناچار کناره گیری کنید» (همان ، سال ٤، ش ٢٠). علاوه بر اینها در بهارستان از کاریکاتور و طنز نیز استفاده می شد و از نیمة دوم سال چهارم ، چهارصفحه کاریکاتور به آن افزوده شد (همان ، سال ٤، ش ٢١). همچنین در هرشماره در بخشی به نام «اکتر»، انتقادهای سیاسی ـ اجتماعی در قالب شعر یا نثر و به صورت طنز مطرح می گردید. در مجموع ، نشریة بهارستان ، به سبب سرمقاله های تند و حساس ، مطالب مفید و اخبار متنوع ، طنز و کاریکاتور خاص خود، و نیز سبک مخصوص آن در جدا کردن مطالب ، تازگی بسیار داشت (صدر هاشمی ، ج ٢، ص ٣٣ـ٣٤).

نوبخت علاوه بر مدیریت نشریه و نویسندگی و شاعری ، فعالیت سیاسی نیز می کرد. او پس از توقیف بهارستان ، چندین بار به نمایندگی مجلس انتخاب شد. از جمله موضعگیریهای او در مجلس ، مخالفت با هم پیمانی ایران با متفقین ، و طرفداری شدید او از آلمان بود، ازینرو در اواخر جنگ جهانی دوم (١٣١٨ـ١٣٢٤ ش / ١٩٣٩ـ ١٩٤٥) متفقین او را تا پایان جنگ بازداشت کردند. علاوه بر نشریات مذکور، نوبخت مدیریت مجلة دنیای ایران و سپس مسئولیت مجلة فکاهی گل آتشی را در شیراز نیز برعهده داشت (همان ، ج ٢، ص ٣٤ـ٣٥، ٢٩٧ـ ٢٩٨، ج ٤، ص ١٥٥).

از نشریة بهارستان شماره هایی از سالهای دوم ، چهارم ، پنجم و ششم به طور پراکنده در کتابخانه های مرکزی دانشگاه تهران ، ملی و شمارة دومجلس شورای اسلامی موجود است (قاسمی ، همانجا).

منابع :
(١) مسعود برزین ، شناسنامة مطبوعات ایران از ١٢١٥ تا ١٣٥٧ ش ، تهران ١٣٧١ ش ؛
(٢) بهارستان ، ش ١٨، ٢٠ـ٢٢ (١٣٤٠ـ١٣٤١)؛
(٣) محمد صدر هاشمی ، تاریخ جراید و مجلات ایران ، اصفهان ١٣٦٣ـ ١٣٦٤ ش ؛
(٤) فرید قاسمی ، راهنمای مطبوعات ایران عصر قاجار ( ١٢٥٣ ق / ١٢١٥ ش ـ ١٣٠٤ ش )، تهران ١٣٧٢ ش ؛
(٥) گوئل کهن ، تاریخ سانسور در مطبوعات ایران ، تهران ١٣٦٣ ش .

/ محمدکاظم آسایش طلب طوسی /