باسْمِنْج ، دهستان و شهری در شهرستان تبریز.

١) دهستان ، در مشرق بخش حومة شهرستان تبریز، در آذربایجان شرقی ، و در قسمتی از دامنه های شمالی کوه سهند قرار دارد. منطقه ای سردسیر مشتمل بر یازده روستا که برخی از آنها در مآخذ قدیم جزو دهستان مهرانرود شمرده شده است . مهرانرود ـ که در دهستان باسمنج ، «باسمنج چای » (رود باسمنج ) و در شهر تبریز «میدان چای » خوانده می شود ـ از کوههای سهند سرچشمه می گیرد و در جهت شمال روان می شود و، پس از پیوستن رود لیقوان از سمت راست به آن ، تا جنوب شهر باسمنج جریان می یابد و سپس ، در جهت شمال غربی ، از آنجا می گذرد و وارد شهر تبریز می شود. محصول عمدة دهستان گندم و جوست و تره بار آن ، بویژه خیار، در شهر تبریز شهرت دارد. دارای دامداری و صنایع دستی قالیبافی و گلیم بافی است .

آبادیهای قدیم آن عبارت اند از: ١) کَنْدْرود در نوزده کیلومتری جنوب شرقی تبریز و کنار راه اصلی تبریز ـ بستان آباد (نام این آبادی در نزهة القلوب ، ص ٧٩ آمده است )؛ ٢) شادآبادِ مشایخ (شادآباد سفلی ) در شش کیلومتری جنوب شرقی شهر تبریز که گورستانی قدیمی دارد و تنی چند از زُهّاد و مشایخ در آن مدفون اند، از جمله بابااحمد شادبادی (متوفی ٧٨٤) که مقبرة او مدتها زیارتگاه بود (ابن کربلایی ، ج ٢، ص ٤ـ٥) و سلطان اویس (شیخ اویس )، دومین سلطان سلسلة جلایریان ، (متوفی ٧٧٦، همان ، ج ٢، ص ٦ـ ٨)؛ ٣) زَرْنَق در چهارده کیلومتری جنوب شرقی شهر تبریز و فتح آباد در ده کیلومتری جنوب شرقی شهر تبریز، که نام آنها از قرنهای هفتم و هشتم در کتابهای قدیم آمده است (رشیدالدین فضل اللّه ، ص ٢٦٨؛ کاشانی ، ص ١١٦).

گردنة شِبْلی (ارتفاع : ٦٥٤ ، ١ متر) در مسیر جادة قدیمی تبریز ـ بستان آباد در جنوب شرق باسمنج و ایل گلی از تفرجگاههای مردم ، در حدود هشت کیلومتری مغرب آن قرار گرفته است . دهستان باسمنج در منطقة زلزله خیز واقع است .

٢) شهر ، (جمعیت براساس آمارگیری جاری ١٣٧٠ ش ، حدود ١٨٨ ، ٨ تن )، در پانزده کیلومتری جنوب شرقی شهر تبریز، در ارتفاع ٧٥٠ ، ١ متری از سطح دریا واقع است . شهر بستان آباد در ٤٥ کیلومتری جنوب شرقی آن قرار دارد. دمای آن در تیرماه به ٣٨ درجه بالای صفر و در دی ماه به هیجده درجه زیر صفر می رسد. راه اصلی تبریز ـ بستان آباد از دو کیلومتری شمال شهر، و رود باسمنج از مشرق این شهر می گذرد. باسمنج به دو محلة قدیم و جدید تقسیم شده است . فعّالیّت عمدة شهر کشاورزی است و ٣٩ درصد جمعیت فعّال آن کشاورزند. سنگ آسیابهایی که در این شهر تراشیده می شود شهرت دارد و سنگهای آن از معدنی در آبادی اسکندر، در ٣١ کیلومتری شمال غرب شهر بستان آباد، استخراج می شود.

پیشینه . از قرن هشتم به بعد، نام باسمنج به صورتهای دیه اوسبنج ، قریة وهوسفنج ، فهوسفنج ، اسفنج در بعضی متون دیده می شود (رشیدالدین فضل اللّه ، ص ٢٦٨؛ حمداللّه مستوفی ، ص ٧٩؛ اسکندرمنشی ، ج ١، ص ٣٢٦). به نوشتة رشیدالدین فضل اللّه ، در دورة او قریة اوسبنج مشهور به ترک دیه از دیههای ناحیة مهرانرود شمرده می شد و حدودش متصل به شارع خراسان و به اراضی زرنق و به اراضی قریة شادباد علیا و شارع قریة مرده ناب و فتح آباد بود (ص ٢٦٨). در یکی از قباله های مانده از ٩٨٧، از همنام آن ، مزرعه یا ده اُسفنج در ناحیة بروانان (در مسیر جادة قدیمی میانه ـ اوجان ـ تبریز)، نام برده شده است (اصفهانی ، گ ١٠٧). در منابع تاریخی دورة صفویه نیز نام فهوسفنج آمده است . به نوشتة اسکندرمنشی ، در ٩٨٩، شاه سلطان محمد از سعیدآباد کوچ کرد و وارد فهوسفنج شد (ج ١، ص ٣٢٦).

در زمان سلطان محمد، در جنگ میان قزلباش * و عساکر عثمانی ، در کنار رود فهوسفنج عثمانیها شکست خوردند و عقب نشستند (حسینی استرآبادی ، ص ١٢٤). شاه عباس اول که در ٩٩٨، بر اثر صلح با عثمانی ، قسمتهایی از آذربایجان و شیروان و بنادر دریای خزر و کردستان و لرستان ، یعنی متصرفات عثمانیها در فاصلة سالهای ٩٨٥ و ٩٩٨، را به آن دولت واگذار کرده بود، در ١٠١٢، برای بازپس گرفتن آذربایجان از عثمانیها، پیش از ورود به تبریز و پس از اقامت در کاروانسرای شبلی ، وارد فهوسفنج شد (اسکندرمنشی ، ج ١، ص ٢٦١، ج ٢، ص ٦٣٩). در ١٠٢٧ قوای عثمانی به سرداری خلیل پاشا * شهر تبریز و، در پی آن ، قریة فهوسفنج را مسخّر کرد (همان ، ج ٣، ص ٩٣٣). در جنگهای ایران و روس در عهد فتحعلی شاه ، قشون روس ، پیش از معاهدة ترکمانچای * (١٢٤٣)، باسمنج را متصرف شد، ولی پس از مدتی عقب نشست . به نوشتة اعتمادالسلطنه ، در ١٩ شوال ١٢٦٤ ناصرالدین شاه قاجار با اردویی مرکب از ٠٠٠ ، ١٠ تن از شهر تبریز بیرون آمد و وارد باسمنج شد (ج ٢، ص ٩٥٩) و در سفر به اروپا (از راه میانه ـ ترکمانچای ـ باسمنج ) به شهر تبریز درآمد (همان ، ج ٣، ص ١٨١٠). به نوشتة عبدالعلی ادیب الملک ، در دورة ناصری ، باسمنج یک حمام و دو مسجد و هفت خانوار رعیت وده دکان داشت و مالیات دیوانی آن به ١٦٠ تومان می رسید (ادیب الملک ، ص ١٠٨). باسمنج ، در جریان جنگهای انقلاب مشروطیت و لشکرکشی قوای دولتی به آذربایجان ، به لحاظ موضع سوق الجیشی ، مدتی مقرّ حکمفرمایی عین الدوله * بود و میان قوای ستّارخان و قشون دولتی بارها در آنجا زدوخورد روی داد. باسمنج بعدها مرکز بلوک مهرانرود شد (کیهان ، ج ٢، ص ١٥٥) و جادة تبریز به بستان آباد از وسط آن می گذشت .

منابع :
(١) ابن کربلائی ، روضات الجنان و جنات الجنان ، چاپ جعفرسلطان القرائی ، تهران ١٣٤٤ـ١٣٤٩ ش ؛
(٢) عبدالعلی ادیب الملک ، دافع الغرور ، چاپ ایرج افشار، تهران ١٣٤٩ ش ؛
اسکندر منشی ، تاریخ

(٣) عالم آرای عباسی ، تهران ١٣٥٠ ش ؛
(٤) محمدطاهر اصفهانی ، صریح الملک ، نسخة خطی دانشگاه تهران ، ش ٨٥٥؛
(٥) محمدحسن بن علی اعتماد السلطنه ، مرآة البلدان ، چاپ عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدّث ، تهران ١٣٦٧ـ ١٣٦٨ ش ؛
(٦) ایران . وزارت جهاد سازندگی . واحد آمار و برنامه ریزی ، فرهنگ اقتصادی دهات و مزارع استان آذربایجان شرقی (١) ، تهران ١٣٦٣ ش ؛
(٧) حسن بن مرتضی حسینی استرآبادی ، تاریخ سلطانی : از شیخ صفی تا شاه صفی ، چاپ احسان اشراقی ، تهران ١٣٦٦ ش ؛
(٨) حمداللّه مستوفی ، نزهة القلوب ، چاپ گی لسترنج ، تهران ١٣٦٢ ش ؛
(٩) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادیها)، ج ٤ : استان ٣ و ٤ آذربایجان ،تهران ١٣٥٥ش ؛
(١٠) رشیدالدین فضل اللّه ، وقفنامة ربع رشیدی ، چاپ مجتبی مینوی و ایرج افشار، تهران ١٣٥٦ ش ؛
(١١) عبداللّه بن محمد کاشانی ، تاریخ اولجایتو ، چاپ مهین همبلی ، تهران ١٣٤٨ ش ؛
(١٢) مسعود کیهان ، جغرافیای مفصل ایران ، تهران ١٣١٠ـ١٣١١ ش ؛
(١٣) مرکز آمار ایران ، آمارگیری جاری جمعیت ١٣٧٠: نتایج عمومی ، کل کشور ، تهران ١٣٧٢ ش ؛
(١٤) همو، سرشماری عمومی نفوس و مسکن مهرماه ١٣٦٥، نتایج تفصیلی شهرستان تبریز ، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(١٥) مهندسین مشاور زیستا، طرح توسعة شهری و روانبخشی روستایی باسمنج : گزارش مرحلة اول ، تهران ١٣٦١ ش (جزوة تکثیرشده ).

/ خسرو خسروی /