دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢١٥٨
بهاءالدین نیلی ، ابوالقاسم علی بن عبدالکریم ، عالم امامی قرن هشتم . تاریخ تولد و مرگ او دانسته نیست ، ولی تا حدود ٨٠٠ زنده و محل تولدش دهکدة نیل ، نزدیک حِلّه بوده است . خاندان او از سادات حسینی و از نسل حسین ذوالدمعه پسر زید و مدتها عهده دار منصب نقابت علویان بوده اند (قمی ، ج ٢، ص ٩٤؛ زرکلی ، ج ٥، ص ١١٦؛ کحّاله ، ج ٧، ص ١٢٨؛ بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ١، ستون ١٣٤؛ یاقوت حموی ، ج ٤، ص ٨٦١؛ برای آگاهی از اختلاف در ضبط سلسله نسب بهاءالدین رجوع کنید به امین ، ج ٨، ص ٢٦٦؛ افندی اصفهانی ، ج ٤، ص ١٢٥؛ برای آگاهی از چگونگی قتل او رجوع کنید به نوری ، ج ٣، ص ٤٣٥).
شهرت علمی بهاءالدین بیشتر در نسب شناسی و علوم تفسیر و ادب و عقاید است و به نسّابه هم مشهور است . او از شاگردان برجستة فخرالمحققین پسر علامه حلی و معاصر شهید اول بوده است . از شاگردان برجستة او می توان از حسن بن سلیمان حلّی صاحب مختصر البصائر ، حسن بن علی مشهور به ابن العشرة و شیخ جمال الدین احمدبن فهد (ابن فهد) حلی نام برد. به نیلی تألیفاتی نسبت داده شده است (رجوع کنید به افندی اصفهانی ، ج ٤، ص ١٢٥ـ ١٢٨؛ امین ، ج ٨، ص ٢٦٦ـ٢٦٧) که در انتساب بعضی از آنها به وی اتفاق نظر وجود دارد. این تألیفات عبارت اند از : الانوارالالهیة فی الحکمة الشرعیّة (در منابع مختلف با عناوین الانوارالمضیئة و الانوارالبهیّة ) در پنج جلد، که مطالب آن بترتیب دربارة کلام بر مبنای عقاید شیعه ، ناسخ و منسوخ ، فقه آل محمد صلّی اللّه علیه وآله وسلّم در دو جلد و اسرار قرآن و داستانهای لطیف است . صاحب معالم از جلد اول این کتاب استفاده کرده است ؛
وی دو اثر دربارة حدود هشتصد مورد از خطاهای لفظی و معنوی زمخشری نگاشته که از آن با نامهای الجزاف من کلام صاحب الکشّاف ، تبیان انحراف صاحب الکشّاف و نکت اللطاف تعبیر شده است ؛
الدرالنضید فی تعازی الامام الشهید ، دربارة مقتل و مراثی حضرت امام حسین علیه السلام ؛
ایضاح المصباح ؛
کتاب الغیبة ؛
و کتاب الرجال (دربارة این کتابها رجوع کنید به امین ، ج ٨، ص ٢٦٦ـ٢٦٧؛
خوانساری ، ج ٤، ص ٣٤٨؛
افندی اصفهانی ، ج ٤، ص ١٢٦ـ١٢٧؛
آقابزرگ طهرانی ، ج ٢، ص ٤٤٢ـ٤٤٣، ج ١٢، ص ١٧٣، ج ٣، ص ٣٣٢؛
بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ١، ستون ٧٢٦؛
همو، ایضاح المکنون ، ج ١، ستون ١٣٤، ١٥٧). چهار کتاب از کتابهای او در تألیف بحار ، از مدارک علامه مجلسی بوده است (مجلسی ، ج ١، ص ١٧، ٣٤).
منابع :
(١) محمد محسن آقابزرگ طهرانی ، الذریعة الی تصانیف الشیعة ، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی ، بیروت ١٤٠٣/١٩٨٣؛
(٢) عبدالله بن عیسی افندی اصفهانی ، ریاض العلماء و حیاض الفضلاء ، چاپ احمد حسینی ، قم ١٤٠١؛
(٣) محسن امین ، اعیان الشیعه ، چاپ حسن امین ، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(٤) اسماعیل بغدادی ، ایضاح المکنون ، ج ١، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٣، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٥) همو، هدیة العارفین ، ج ١، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٥، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٦) محمدباقربن زین العابدین خوانساری ، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات ، چاپ اسدالله اسماعیلیان ، قم ١٣٩٠ـ١٣٩٢؛
(٧) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٨) عباس قمی ، کتاب الکنی و الالقاب ، صیدا ١٣٥٧ـ ١٣٥٨، چاپ افست قم ( بی تا. ) ؛
(٩) عمررضا کحاله ، معجم المؤلفین ، دمشق ١٩٥٧ـ١٩٦١، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ؛
(١٠) محمد باقربن محمدتقی مجلسی ، بحارالانوار ، بیروت ١٤٠٣/ ١٩٨٣؛
(١١) حسین بن محمدتقی نوری ، مستدرک الوسائل ، چاپ سنگی تهران ١٣١٨ـ١٣٢١، چاپ افست تهران ١٣٨٢ـ١٣٨٣؛
(١٢) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣، چاپ افست تهران ١٩٦٥.
/ محمود مهدوی دامغانی /