بومادَران ، نام فارسی گیاهی علفی احتمالاً از جنسِ آکیلئا (خانوادة مرکّبان )، دارای بعض خواص دارویی .

گیاهشناسی . دربارة هوّیت این گیاه اختلافها و ابهامهایی در منابع قدیم و جدید دیده می شود. هدایة المتعلّمین اخوینی بُخاری ظاهراً کهنترین پزشکینامة بازماندة فارسی است که در آن ذکری از بومادران (به صورت بوی ماذران ، ص ٥٤٣) در مبحثِ «خُناق الرَّحِم » (=اختناق رَحِم = هیستری ) و درمانهای این بیماریِ ویژة زنان رفته است (مؤلف ، جلوس در آب جوشاندة «سُنبل و سلینحه و بوی ماذران و بابونه و اِکلیل المَلِک » و غیره را تجویز کرده است ). چون حکیم یونانی دیوسکوریدس (قرن اول میلادی ) چنین مورد استعمالی را برای برنجاسف * ذکر کرده است (ترجمة قدیم انگلیسی ( ١٦٥٥ میلادی ) ، ش ١٢٧، ص ٣٥٧)، می توان گمان برد که در قدیم بومادران را به معنای برنجاسف به کار می بردند (واژة برنجاسف در هدایة المتعلمین نیامده است ؛
رجوع کنید به فهرست واژه های همین کتاب ). بومادران را به همین معنی برخی دیگر از مؤلفان فارسی نویس به کار برده اند، مثلاً: حکیم مؤمن (ص ١٤٩؛
در ص ١٩٦: «به هندی ( کذا ) برنجاسف است »)؛
عقیلی علوی شیرازی ، مخزن الادویة ، تألیف در ١١٨٥، ص ٢١٣: «برنجاسف را... به عربی شویلا ، به فارسی بومادران و به شیرازی بَر ْ تَراسَک نامند»؛
و در ص ٧١٩: «قَیصوم را... به رومی ( =لاتینی ) ارطاماسیا ... به فارسی برنجاسف / بلنجاسف و بوی مادران و برتراسک و به شیرازی سَرزَردَک ... نامند»).

تعیین جنس آکیلئا برای برنجاسف = بومادران در آثار علمیتر قرن سیزدهم / نوزدهم به این سو یافت می شود؛
مثلاً، و. دایماک و همکاران (ج ٢، ص ٢٧١) می گویند: آنچه در «بازارهای هند» بِرِنجاسف ( کذا ) نامیده می شود، آکیلئا میلِّفولیوم است ؛
گونه ای از آکیلئا را تازیان ( =حکمای عربی نویس ) قَیْصوم می خوانند، و همان گیاه را ایرانیها بَرنَجاسِب / بِرَنجاسب / بِرَنجاسِف و بوی مادران می گویند که ، به تشخیص استاکس ، آکیلئا سانتولینا است ؛
شرحی که در تحفة المؤمنین برای برنجاسف آمده بیشک وصف یک آکیلئا ست . د. هوپر (١٩٣٧میلادی ) این نامهای محلی را برای آکیلئا سانتولینا ذکر کرده است (ص ٨٠): گُل بومادران (در تهران )، بوی مادران (در پنجاب ) و برنجاسَف (در بازارهای هند)؛
نیز رجوع کنید به گُل گلاب ، ص ١٦١، شلیمر ، ص ١٢ـ١٣، که با اختلاطی در مترادفهای علمی ، بومادران را = آکیلئا میلِّفولیوم دانسته است .

خواص دارویی . به گزارش هوپر (همانجا)، گُلهای مرکّب خوشبوی بومادران را که وسیعاً در خاور زمین و در شمال افریقا پراکنده است گرد می آورند و در آن نواحی به عنوان بادشکن و مقوّی به کار می برند؛
در تهران دَم کردة آن را برای درمان عوارض سینه و در بلوچستان برای درمان قولنج کودکان استعمال می کنند. بوی تند این گیاه کک و دیگر حشرات موذی را می راند (برای گستردگی جغرافیایی آکیلئا ویلْهِلْمسی ای ـ نام علمی جدیدتر و معتبرتری برای آ. سانتولینا ـ در ایران ، عراق ، ترکستان ، افغانستان و غرب پاکستان رجوع کنید به هوبرـ مُرات ، ص ٥٣ ـ ٥٥).

منابع :
(١) ربیع بن احمد اخوینی بخاری ، هدایة المتعلمین فی الطب ، چاپ جلال متینی ، مشهد ١٣٤٤ ش ؛
(٢) محمد مؤمن بن محمد زمان حکیم مؤمن ، تحفة حکیم مؤمن ، تهران ( تاریخ مقدمه ١٤٠٢ ) ؛
(٣) محمد حسین بن محمد هادی عقیلی علوی شیرازی ، مخزن الادویة ، کلکته ١٨٤٤، چاپ افست تهران ١٣٧١ ش ؛
(٤) حسین گل گلاب ، گیا:راهنمای گیاهی ، تهران ١٣٤٠ ش ؛

(٥) Pedanius Dioscorides, The Greek herbal of Dioscorides ,tr. John Goodyer, ١٦٥٥, ed. R. T. Gunther, Oxford ١٩٣٤;
(٦) William Dymock, C. J. H. Warden, and David Hooper, Pharmacographia Indica , London ١٨٩٠-١٨٩٣;
(٧) David Hooper, Useful plants and drugs of Iran and Iraq , with notes by Henri Field, ed. B. E. Dahlgren, Chicago ١٩٣٧;
(٨) A. Huber-Morath , "Achillea", in Compositae VI- Anthemideae ( = Flora Iranica , ed. K. H. Rechinger, no. ١٥٨, Graz ١٩٨٦);
(٩) J. L. Schlimmer, Terminologie mإdico- pharmaceutique et anthropologique fran µaise-persane... , Tehran ١٨٧٤, repr. ١٩٧٠.

/ هوشنگ اعلم /