بولاق ، شهری تاریخی در مصر که به سبب «مطبعه »اش شهرت دارد. این شهر در قرن هفتم ، بر روی شنهایی ساخته شد که رود نیل پس از یک تا یک و نیم کیلومتر تغییر مسیر، بر جای نهاده بود. بولاق ، که امروزه در دو کیلومتری شمال غربی قاهرة قدیمی و در ساحل غربی رود نیل قرار دارد، در زمان بیبرس اول (٦٥٨ـ ٦٧٧)، سلطان مملوک مصر، بنیان نهاده شد و در زمان محمدبن قلاوون (٧٠٩ـ٧٤١)، گسترش یافت . این شهر با حفرترعة ناصری که در ٧٢٥ به دستور محمدبن قلاوون انجام گرفت ، از قاهره جدا شد و با موقعیت تجاری بین المللی دریایی خود، بسرعت ترقی کرد. در قرنهای هشتم و نهم ، در پی رشد صنایع مختلف ، به صورت مرکزی صنعتی در آمد. در آن دوره ، بویژه ، صنعت چوب بولاق جلب توجه می کرد؛ کشتیهایی که بَرْسبای (حک : ٨٢٥ ـ٨٤١) در لشکرکشی به قبرس به کار گرفت در کارگاه کشتی سازی این شهر ساخته شده بود. بولاق ، که در قرن نهم بندر اصلی قاهره بود، در تبدیل قاهره به مهمترین مرکز اقتصادی کشور نقش مؤثری داشت .

بولاق اهمیت تجاری خود را در عهد عثمانی ، یعنی پس از فتح مصر به دست سلطان سلیم ، نیز حفظ کرد. به گفتة اولیاچلبی (ج ١٠، ص ٢٩١ـ٢٩٥)، بولاق در قرن یازدهم ، ٤٥ محلّه ، ٧٠٠ ، ٦ خانه ، حدود چهارصد مسجد، یازده مدرسه ، شش دارالقُرّاء، سه دارالحدیث ، چهل مکتب ابتدایی ، ٦٠٠ ، ١ دکان ، بیست انبار، ٧٣ خان ( = کاروانسرا ) و شش حمام داشت . در کشتی سازی آنجا مصالح ساخت کشتی و مهمات نگهداری می شد.

در پی ویران شدن بولاق در لشکرکشی ناپلئون به مصر (١٢١٤/ ١٧٩٩)، محمد علی پاشایِ قَواله ای ، آن را بازسازی کرد و در آنجا کارگاههای ریخته گری بسیاری ساخت . پلِ ابوالعلاء (احداث : ١٣٣٠) بین بولاق و جزیره ، از جمله آثار معماری متأخر آن است .

بولاق ، نه تنها مرکز تجاری و صنعتی ، بلکه محل زیبایی برای استراحت نیز بوده است ؛ ازینرو، بسیاری از سلاطین ، وزرا و والیان به آباد کردن آن پرداخته اند. معمولترین بناهای این شهر که در قرن نهم تا پایان دوران حکومت عثمانی ساخته شده اند «وکاله » (خان ، کاروانسرا)ها هستند. مهمترین وکاله های ثبت شده از مجموع ٦٥ وکاله ، عبارت اند از: وکاله های غوری ، قایتبای ، ابراهیم سَرحان ، سلیمان پاشا و گل محمد. مهمترین مساجد بولاق نیز عبارت اند از: مساجد علایا، قاضی یحیی ، سنان پاشا، مصطفی میرزا، خطیری و ابوالعلاء؛ این مساجد در مقایسه با مساجد قاهره ، کوچکتر، و از جهت معماری بی اهمیت اند. امروزه ، از مجموع دوازده «سَبیل » (جایگاه آبخوری ) عثمانی ، فقط چند تایی ، بدون استفاده ، باقی مانده است . از مجموع هفت حمام نیز فقط حمامهای خوجه ( = خواجه ) ، شیخ رمضان و سنان پاشا دایر است .

در اوایل قرن سیزدهم ، با لغو شدن مالیاتهای گمرکی ، رواج حمل و نقل زمینی بر اثر احداث خطوط آهن ، و به سبب اجرای اصلاحات اقتصادی و تبدیل شدن کل مملکت به کشوری با نظام اداری ، رفت و آمد و درآمدهای تجاری بولاق کم شد، و این شهر اهمیت خود را از دست داد. بولاق ، که امروزه یکی از محلات کم اهمیت قاهره محسوب می شود، به سبب چاپخانة ( قدیمی ) اش ، یعنی مطبعة البولاق (رجوع کنید به پایین )، شهرت دارد. این چاپخانه را محمدعلی پاشا خدیو مصر (حک : ١٢٢٠ـ١٢٦٤)، به دلایل سیاسی و به منظور رقابت با چاپخانة دولتی عثمانی در استانبول ، یعنی مطبعة عامره ، تأسیس کرد.

منابع :
(١) شمس الدین سامی ، قاموس الاعلام ، چاپ مهران ، استانبول ١٣٠٦ـ١٣١٦/١٨٨٨ـ١٨٩٩، ج ٢، ص ١٣٩٣؛
(٢) احمد عطیة الله ، القاموس الاسلامی ، قاهره ١٣٨٣/١٩٦٣ـ ، ج ١، ص ٣٩٤ـ٣٩٥؛
(٣) احمدبن علی مقریزی ، کتاب المواعظ و الاعتبار فی ذکر الخطط و الا´ثار ، بولاق ١٢٧٠، ج ١، ص ١٩٩؛

(٤) EI ٢ , s.v. "Bu ¦la ¦k ¤" (by J. Jomier);
(٥) Evliya ´elebi, Evliya ´elebi Seyahatnamesi , vol. x, Istanbul ١٩٣٨;
(٦) N. Hanna, An Urban history of Bulaq in the Mamluk and Ottoman periods , Cairo ١٩٨٣;
(٧) TA , s.v. "Bulak".

/ چنگیز کالک با اندکی تلخیص از ( د.ا.د.ترک ) /

مطبعة بولاق . معروفترین مطبعة مصر و از مهمترین ، معتبرترین و قدیمترین چاپخانه های جهان اسلام است . محمد علی پاشا، که آغازگر اصلاحاتی سیاسی ، نظامی و اقتصادی بود، در پی بنیانگذاری مراکز آموزش نیروی نظامی ، پزشکی ، دامپزشکی ، کشاورزی ، داروسازی ، مهندسی و زبان ، در سالهای ١٢٢٨ـ ١٢٦٤، گروهی را برای تحصیل به ممالک مختلف اروپایی فرستاد که از آن میان چهار تن مأمور فراگیری امور چاپ و چاپخانه شدند. آنان همراه نیکولا مسابکی اهل سوریه ، در ١٢٣٠، برای فراگیری کارهای فنی چاپ ، حروف چینی و حروف ریزی به میلان رفتند، و چاپخانه ای در محل کشتی سازی بولاق ، که دارالصناعة العامریة نام داشت ، احداث کردند. بنا به نوشتة کتیبة دَرِ اصلی چاپخانه ، این ساختمان ، با عنوان دارالطباعة ، در ١٢٣٥ احداث و بنا بر سند بایگانی شدة دیگری به صورت رسمی ، در ١٨ صفر ١٢٣٧ افتتاح شد.

برای شروع کار، سه دستگاه چاپ از میلان ، و مرکّب ، کاغذ و لوازم دیگر از لگهورن و تریست و حروف چاپی عربی ، ابتدا از ایتالیا، سپس از فرانسه تهیه شد. نیکولا مسابکی دستگاههای چاپ خود را در فاصلة محرم تا جمادی الاولی ١٢٣٧ مستقر و آماده کرد. مدیریت چاپخانه و کتابخانه به عثمان نورالدین افندی ، یکی از استادان «مهندس خانة » بولاق ، تفویض شد که تا ذیحجة ١٢٣٩ در این سمت باقی بود.

اولین کتاب چاپ شده در بولاق > قاموس ایتالیایی و عربی < (١٢٣٨/ ١٨٢٢)، اثر دوم رافائل (روفیل بن آنطون زهّور) بود؛
گرچه بروچّی ، که در زمان تأسیس چاپخانه از آن دیدن کرده بود، گفته است که اولین کتاب طبع بولاق کتابی ترکی در زمینة نظامی بوده ، و کتاب لغت ایتالیایی ـ عربی مذکور نیز در نوبت چاپ قرار داشته است . اما با محاسبة ماهها و سالهای قمری مذکور در پایان اولین کتابهای چاپ شده در چاپخانة بولاق ، به نظر می رسد که وصایانامة سفریّه (کتابخانة سلیمانیه ، خسرو پاشا، ش ٨٠٥)، که شامل تعلیمات نظامی فردریک دوم ، پادشاه پروس ، به فرماندهان خویش است و شانی زاده محمد عطاءالله افندی آن را در ١٢٢١ از فرانسه ترجمه کرده ، اولین کتابی باشد که در بولاق ، در اواخر ربیع الاول ١٢٣٨، به چاپ رسیده است . در این میان ، کتابهایی چون قانون نامة عساکر پیادگان جهادیّه (ترکی ، اواسط رجب ١٢٣٨) و کتاب فی صناعات صباغة الحریر (عربی ، ١٢ ذیقعدة ١٢٣٨) نیز از جمله کتابهای چاپ شده در سال تأسیس این چاپخانه اند.

حروف چاپی عربی که از ایتالیا وارد شده بود، چندان مورد پسند نبود؛
ازینرو میرزا سنگلاخ * ، قالب حروف تعلیق و عبدالله زهدی افندی ، از خطاطان ترک ، قالب حروف نَسخ را، دوباره ، ساختند. حروف چاپی به دست آمده از این قالبها از ١٢٤١ مورد استفاده قرار گرفت .

با بیشتر شدن کار چاپخانه ، محل آن در صفر ١٢٤٥ به جایی در نزدیکی کشتی سازی انتقال یافت و در ١٢٤٧ تعداد پنج دستگاه چاپ جدید به فرانسه سفارش داده شد و در ١٢٤٩ ساختمان گمرک به تأسیسات آن اضافه شد. مساحت چاپخانه ، که حدود یک قرن در همان محل مستقر بود، در ١٣٦٦/ ١٣٢٥ ش به ٥٤٩ ، ١٠ مترمربع رسید.

با توجه به خاتمة کتابهای چاپ شده در «مطبعة بولاق »، این چاپخانه به نامهای دیگری نیز خوانده شده است ؛
از جمله : «دارالطباعة »، «مطبعة صاحب السعادة »، «دارالطباعة المعمورة »، «مطبعة بولاق »، «مطبعة الکبیر»، «دارالطباعة الخدیوانه »، «دارالطباعة العامرة »، «دارالطباعة الباهرة »، «مطبعة عامرة »، «مطبعة مصر المحروسة »، «دارالطباعة المصریّة » و «مطبعة سنیّة ».

تعداد کارکنان چاپخانة بولاق در سالهای اول ، به صورت قطعی ، مشخص نیست ؛
لیکن بنا بر سند موجود در اثر بروچّی ، تعداد آنها در ربیع الا´خر ١٢٣٨/ دسامبر ١٨٢٢، شانزده تن و بنا بر فهرست حقوقیِ سالهای ١٢٦٠ـ١٢٦١، ١٣٦ تن بوده ، و در درخشانترین دورة فعالیت چاپخانه ، یعنی در ١٢٦٥ به ١٦٩ تن رسیده بوده است .

در دورة محمد علی پاشا، این افراد، مدیریت چاپخانه را بر عهده داشتند: نیکولا مسابکی (١٢٣٦ـ١٢٤٦)، عبدالکریم (١٢٤٦ـ ١٢٤٩)، ابوالقاسم شاهد جیلانی (١٢٤٩ـ١٢٥١)، عبدالله فاتح داغستانی (١٢٥١ـ١٢٥٦)، حسین راتب (١٢٥٦ـ ١٢٦٥). کارکنان دیگر عبارت بودند از: معاون ناظر، مصححان و حروف چینان عربی ، فارسی و ترکی ، چاپچیها، خطاطان ، صفحه بندها و برخی دیگر. مصححان عربی ، عموماً از بین استادان جامع ازهر انتخاب می شدند که به بعضی از آنها حروف ریزی ، حروف چینی و چاپ نیز می آموختند.

در چاپخانة بولاق ، ضمن چاپ و انتشار کتاب ، نظامنامه ، تعلیمات و اعلامیه های قانونی نیز به چاپ می رسید. در شهر بولاق ، مطبعه های کوچکی هم برای رفع احتیاجات مدارس تأسیس شد که دوام زیادی نداشتند و بیشتر هم چاپ سنگی (لیتوگرافی ) می کردند.

روزنامة رسمی ( دولتی ) عربی ـ ترکی وقایع مصریّه نیز که وابسته به «دیوان المدارس » بود، در چاپخانة بولاق به چاپ می رسید (٢٥ جمادی الاولی ١٢٤٤ـ ٢٥ صفر ١٢٤٩) که پس از وقفة کوتاهی در ١٢٥٦ چاپ آن در بولاق از سرگرفته شد. ضمناً، در چاپخانة بولاق ، یک مطبعة کمکی سنگی نیز به منظور تهیه و چاپ اشکال ، نمادها، طرحها، نقشه ها و علامتهای مخصوص ، که از ضروریات کتابهای ریاضی ، فیزیک ، شیمی و نظامی بود، تأسیس شد.

فهرست کتب چاپ شده در بولاق را هامر ـ پورگشتال ، در ١٢٤٨/ ١٨٣٢، رینو ، در ١٢٥٠/١٨٣٤، بیانکی ، در ١٢٥٨/ ١٨٤٢ و بعدها نیز دیگران تهیه کردند. بنا بر نوشتة سو چنگ ـ سیانگ در ١٣٦٤ ش / ١٩٨٥، بین سالهای ١٢٣٨تا١٢٦٧، در چاپخانة بولاق ، ٥٢٦ کتاب ، عمدتاً به زبانهای ترکی ، عربی و فارسی ، به چاپ رسیده بود.

بنا به ترتیباتی که محمدعلی پاشا داده بود، کتابهای چاپ شده ابتدا میان آموزشگاههای نظامی و مدارس دیگر پخش می شد، و باقیماندة آنها به فروش می رسید. بنا بر همین ترتیبات ، فهرستهایی منتشر شد که در آنها قیمت و نسخه های موجود کتب چاپ شده در چاپخانة مذکور قید شده بود؛
قابل توجه اینکه برخی از کتابها به اقساط نیز فروخته می شد؛
همچنین به کسانی که تعداد زیادی کتاب می خریدند، تخفیف داده می شد. ضمناً اگر کسانی می پذیرفتند که یک دهم سود خالص خود را به دولت اختصاص دهند، در این مطبعه مجاز بودند که به عنوان سرمایه گذار، کتاب به چاپ برسانند. در ١٢٧٣ یک مرکز فروش رسمی نیز برای عرضة کتابهای چاپ شده تأسیس شد.

صفحة عنوان برای اولین بار در چاپ قاموس ایتالیایی ـ عربی (رجوع کنید به سطور پیشین )، به وجود آمد و تا آخر قرن سیزدهم /نوزدهم به عنوان تنها نمونه از این نوع باقی ماند. در خاتمة کتابها نیزنام چاپخانه ، ناظر ( مدیر ) و مصححان ، محل ، سال ، ماه و روز چاپ قید می شد.

برخلاف محمد علی پاشا، عباس پاشا (حک : ١٢٦٥ـ١٢٧٠) علاقة زیادی به چاپخانة بولاق نشان نداد. در نتیجه ، تعداد کارکنان آن به ١٠٨ تن کاهش یافت . در دورة محمد سعیدپاشا (١٢٧٠ـ١٢٨٠) به علت کمبود بودجه ، در چاپخانة بولاق فقط اوراق رسمی و کتب درسی چاپ می شد. این چاپخانه ، به علت بروز اختلاف بین علی جودت بیگ ، ناظر چاپخانه ، و کارکنان بر سر حقوق ، در ١١ صفر ١٢٧٨ و به دستور والی بسته شد و در ربیع الاول ١٢٧٩ به عبدالرحمان رشدی بیگ ، مفتش راه آهن ، واگذار گردید. او آنتوان مورس ، استاد کار چاپ در اسکندریه را به منظور وارد کردن لوازم و دستگاه چاپ جدید به پاریس فرستاد و نام چاپخانه نیز به مطبعة عبدالرحمان رشدی تغییر یافت .

در دورة اسماعیل پاشا(١٢٨٠ـ١٢٩٦)،چاپخانه ازعبدالرحمان رشدی بیگ خریداری و وابسته به استانداری شد و حسین حُسنی افندی مدیریت آن را بر عهده گرفت و نام آن به مطبعة البولاق السنیّة تغییر یافت ؛
دستگاههای بُخاری به جای دستگاههای چاپ دستی به کار افتاد؛
حروف چاپی جدیدی خریدند و چاپگران مخصوصی از اروپا آوردند. بدین ترتیب ، کیفیت کتابها بسرعت بهبود یافت و کتابهای نمونة این چاپخانه در نمایشگاههای بین المللی پاریس (١٨٦٧میلادی ) و وین (١٨٧٣ میلادی ) عرضه شد. در دورة محمدپاشا (١٢٩٦ـ١٣٠٩) این چاپخانه در ٢١ رجب ١٢٩٨ ملی شد و مطبعة البولاق العامریة نام گرفت .

بعد از تغییرات سیاسی در مصر و در پی قانون ٢٢ مرداد ١٣٣٥/ ١٣ اوت ١٩٥٦ ادارة چاپخانة بولاق به «الهیئة العامّة لشئون المطابع » واگذار شد.

منابع :
(٨) علی افندی حلمی داغستانی ، فهرست الکتب الترکیة الموجودة فی الکتبخانة الخدیویة ، قاهره ١٣٠٦؛
(٩) ابوالفتوح احمد رضوان ، تاریخ مطبعة بولاق ، قاهره ١٩٥٣؛
(١٠) خلیل سابات ، تاریخ الطباعة فی الشرق العربی ، قاهره ١٩٦٦؛
(١١) همو، «الطباعة فی مصر خلال الحملة الفرنسیه ١٧٩٨ـ١٨٠١»، مجلة الکلیة الا´داب ، ج ٢١، ش ٢ (١٩٥٩)، ص ٦١ـ١٠٠؛
(١٢) همو، «مطبعة بولاق فی عهده الاوّل »، مجلة الکلیة الا´داب ، ج ٢٢، ش ٢ (١٩٦٠)، ص ٦٥ـ٩٩؛
(١٣) همو، «مطبعة بولاق فی عهده الثانی »، مجلة الکلیة الا´داب ، ج ٢٤، ش ١ (١٩٦٢)، ص ٩ـ٢٩؛
(١٤) همو، «مطبعة بولاق فی عهده الثالث »، مجلة الکلیة الآداب ، ج ٢٥، ش ١(١٩٦٣)، ص ٧١ـ١٩٤؛
(١٥) محمد جمال الدین شوربجی ، قائمة بأوائل المطبوعات العربیة المحفوظة بدار الکتب حتی سنه ١٨٦٢ ، قاهره ١٣٨٣/١٩٦٣؛
(١٦) جمال الدین شیال ، تاریخ الترجمة و الحرکة الثقافیة فی عصر محمد علی ، قاهره ١٩٥١؛
(١٧) نصرالله طرازی ، فهرست المطبوعات الترکیة العثمانیة التی اِقتْنَتَها دارالکتب القومیة مُنذ اِنشائها عام ١٨٧٠ حتی نهایة عام ١٩٦٩ ، قاهره ١٩٨٢ـ١٩٨٣، ج ١ـ٣؛
(١٨) ابراهیم عبده ، تاریخ الوقائع المصریة ١٨٢٨ـ١٩٤٢ ، قاهره ١٩٤٦؛

(١٩) Michael W. Albin. "The survival of the Bulaq press under Abbas and Said (١٨٤٨-٦٣)", International Association of Orientalist Librarious bulletin , no ٣٠-٣١, Michigan ١٩٨٧, ١١-١٧;
(٢٠) T. X. Bianchi, "Catalogue gإnإral des livres Arabes, Persans et Turcs imprimإs ب Boulac en ـgypte depuis l'introduction de l'imprimerie dans ce pays", JA ,IV/٢(١٨٤٣),٢٤-٦١,٤٦٦;
٢١- Salaheddine Boustany, The press during the French expedition in Egypt ١٧٩٨-١٨٠١ , Cairo ١٩٥٤;
(٢٢) G. E. Brocchi, Giornale delle Osservazioni fatte nei viaggi in Egitto nella Siria e nella Nubia , Bassano ١٨٤١, II, ١٧٣;
R. G. Canivet, "L'imprimerie de l'expإdition

(٢٣) d'ـgypte, les journaux et les procةs-verbaux de l'institut (١٧٩٨-١٨٠١)", BIE , v/٣ (١٩٠٩), ١-٢٢;
(٢٤) Jean Deny, Sommaire des archives Turques du Caire , Cairo ١٩٣٠,١٢٢-١٢٣;
(٢٥) Boris A. Dorn, "Catalogue des ouvrages Arabes, persans et Turcs publiإs ب Constantinople, en ـgypte et en perse qui se trouvent au Musةe asiatique de l'Acadإmie", Bulletin de l'Acadإmie impإriale des sciences de Saint Pإtersbourg , X, Saint Petersburg ١٨٦٦, columns ١٨٢-١٩٩;
(٢٦) Charles Edmond, L'Egypte ب l'Exposition universelle de ١٨٦٧ , Paris ١٨٦٧;
(٢٧) Encyclopaedia Judaica , Jerusalem ١٩٧٨-١٩٨٢, s.vv. "Cairo", "Soncino";
(٢٨) Albert Geiss, "Histoire de I'Imprimerie en ـgypte", BIE , V/١ (١٩٠٧), ١٣٣-١٥٧, V/٢ (١٩٠٨), ١٩٥-٢٢٠;
(٢٩) J. von Hammer-Purgstall, Histoire de I'empire Ottoman , Paris ١٨٣٥-١٨٤١, XVI, ٤٠٩-٤١٤;
(٣٠) J. Heywort-Dunne, An introduction to the history of education in modern Egypt , London ١٩٣٨;
(٣١) idem, "Printing and translation under Muhammad ـ Ali of Egypt", JRAS (١٩٤٠) ٣٢٥-٣٤٩;
(٣٢) Hsu Cheng-Hsiang. "The first thirty years of Arabic printing in Egypt ١٢٣٨-١٢٦٧ (١٨٢٢-١٨٥١). A bibliographical study with a checklist by titles of Arabic printed works", doctoral thesis, Edinburgh ١٩٨٥;
(٣٣) A. Perron. "Lettre sur les إcoles et l'imprimerie du Pacha d'ـgypte", JA , IV/٢ (١٨٤٣), ٥-٢٣;
(٣٤) Raphael Posner and I. Ta-Shema, The Hebrew book, an historical survey , Jerusalem ١٩٧٥, ١٠١-١٠٢;
(٣٥) J. T. Reinaud, "De la gazette Arabe, Turque imprimإe en ـgypte", JA , II/٨ (١٨٣١), ٢٣٨-٢٤٩;
(٣٦) idem, "Notice des ouvrages Arabes, Persanes et Turcs imprimإs en ـgypte", JA , II/٨ (١٨٣١), ٣٣٣-٣٤٤;
(٣٧) Ya ¦s ªân H. Safed ªâ, "Arabic printing and book production", Arab Islamic bibliography , London ١٩٧٧, ٢٢١-٢٣٤;
(٣٨) M. Seyfeddin عzege, Eski Harflerle Bas i lm i íTدrk µe Eserler Katalog §u , Istanbul ١٩٧١-١٩٨٠, I-V;
(٣٩) Fawzi M. Tadrus, "Printing in the Arab world with emphasis on the Bulaq press in Egypt", University of Q atar, Bulletin of the Faculty of Humanities and Social Sciences , V,Qatar ١٤٠٢/١٩٨٢, ٦١-٧٧;
(٤٠) Richard N. Verdery, "The publications of the Bulaq press under Muhammad Ali of Egypt", JAOS , no. ٩١ (١٩٧١), ١٢٩-١٣٢.

/ تورقوت کوت ، تلخیص از ( د. ا. د. ترک ) /