دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٠٨٨
بوعِنانیه ، مشهورترین مدرسة دورة مرینیان (قرن هشتم ) در فاس مراکش . بنای این مدرسه که «متوکلیه » نیز نامیده شده ، به دستور سلطان ابوعِنان فارس بن ابی الحسن مرینی (حک :٧٤٩ـ٧٥٩) در ٢٨ رمضان ٧٥١ آغاز شد و در اواخر شعبان ٧٥٦ پایان یافت . ابوعنان که خود مردی عالم و فقیه بود، این مدرسه را برای تدریس علوم و اقامة نماز جمعه ساخت (غُنَیمه ، ص ١٦٣؛ تازی ، ج ٢، ص ٣٦٣؛ هیلن براند، ص ٢٤٠، ٢٤٥) و مقدمات ادارة آن از جمله حقوق کارکنان ، تهیة غذای طلاّ ب و بقیة هزینة آنها را فراهم کرد (هیلن براند، ص ٢٤٦). در این مدرسه ، دو شبستان به درس فقه و نحو اختصاص داشت . از جمله استادان آن ابوالعباس مقَّری بود (تازی ، ج ٢، ص ٣٦٤).
نقشة این مسجد ـ مدرسه ، مانند بقیة بناهای مشابه در آن دوره ، شامل صحنی مستطیل شکل با ساختمانی دوطبقه در اطراف آن و حوضی در وسط است (پیترسن ، ذیل "Morocco" ، "Fez" ). این بنا دو ورودی بزرگ و کوچک دارد. درِ بزرگتر در محوطه ای سرپوشیده (هشتی ) باگنبدی هرمی شکل واقع شده که در کمتر مدارس مراکش دیده می شود (تازی ، همانجا؛ هیلن براند، ص ٢٤٤). دو رشته پلکان این در را به صحن متصل می کند (میچل ، ص ٢١٦). داخل صحن و در دو طرف همین ورودی حجره های طلاّ ب واقع شده است (تازی ، همانجا). در ضلع دیگر صحن ـ مقابل حجره هاـ شبستان اصلی نماز قرار دارد. در این شبستان جوی آبی جاری است که از زیر دو پل عریض می گذرد، و این در مدارس فاس بی نظیر است (میچل ، ص ٢١٧؛ تازی ، همانجا). در تنها منار این مدرسه ساعت آبی منحصر به فردی نصب شده که یکی از منجمان دربار آن را ساخته است و زنگی دارد که حیات دینی شهر با آن تنظیم می شود (میچل ، ص ٢١٦؛ هیلن براند، ص ٢٤٢، ٢٤٦؛ تازی ، همانجا).
کاشیکاری ، مقرنس کاری ، گچبریهای ظریف و چوبهای کنده کاری شدة بسیاری که در این بنا به کار رفته ، این مدرسه را به صورت یکی از زیباترین مدارس مراکش درآورده است . دیوارها کاشیکاریهایی با قاب بندهای تزیینی گچی دارند. مقرنسها بخش فوقانی پنجره ها را پوشانده اند، با سایبانهای چوبی کنده کاری شده محافظت می شوند. استفاده از پوششهای چوبی به همراه گچبریها که شیوه ای متداول در مدارس فاس است ، در این بنا هم دیده می شود. جدارهای مشبک و درهای منبت کاری شده ، صحن را از راهروی که به حجره های طلاب راه دارد، جدا می سازد (میچل ، ص ٢١٦ـ٢١٧؛ مارتن ، ص ٢١٥، ٢١٩؛ کونل ، ص ١٧٢). صحن مدرسه با سنگ مرمر فرش شده و درها با پوششی برنزی تزیین گردیده است (پاپادوپولو ، ص ٥١١، میچل ، ص ٢١٦).
منابع :
(١) عبدالهادی تازی ، جامع القرویین ، بیروت ١٩٧٢ـ١٩٧٣؛
(٢) محمد عبدالرحیم غُنَیمه ، تاریخ دانشگاههای بزرگ اسلامی ، ترجمة نورالله کسائی ، تهران ١٣٧٢ ش ؛
(٣) ارنست کونل ، هنر اسلامی ، ترجمة هوشنگ طاهری ، تهران ١٣٥٥ ش ؛
(٤) هنر اسلامی ، زیر نظر هانری مارتن ، در سبک شناسی هنر معماری در سرزمینهای اسلامی ، ترجمة پرویز ورجاوند، تهران ١٣٦٨ ش ؛
(٥) Robert Hillenbrand, Islamic architecture: Form, Function and meaning , Edinburg ١٩٩٤;
(٦) George Michell, "North Africa and Sicily", in Architecture of the Islamic world , ed. George Michell, London ١٩٨٤;
(٧) Alexander Papadopoulo, Islam and muslim art , translated from the French by Robert Erich Wolf, London ١٩٨٠;
(٨) Andrew Petersen, Dictionary of Islamic architecture , London ١٩٩٦.
/ اکرم ارجح /