دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٠٨٢
بوصیر (ابوصیر) ، نام چندین موضع در مصر. این تعداد از آن جهت که این نام بر پرستشگاههای اوزیریس ، خدای ( مصری ) جهان زیرین ، دلالت دارد، غیرطبیعی نیست . اطلاق نام ابوصیر بر حومة وسیع غرب اسکندریه یادآور آن است که این محل جایگاه تاپوزیریس ماگنا بوده است .
بوصیر در ساحل غربی رود دِمیاط ، از شاخه های نیل ، در استان غربیّة ، شهر کوچکی است که در قرون وسطی با آبادی همجوارش ، بَنا، مربوط بوده ، ازینرو عموماً آن را بوصیر ـ بنا نوشته اند. این بوصیر، که در ایام باستان شهرت داشته ، اسقف نشین و مرکز اداری و حکومتی این کوره * بوده است .
بوصیر السّ ِدر، در کورة جیزه (یاقوت حموی ، ج ١، ص ٧٦٠) قرار دارد که اهرام معروف مصر در آن واقع است . وصف عبداللطیف بغدادی (ص ٤٤) از این شهر، همانند آثار کشف شده در گورستان آن که وی ذکر کرده ، سندی ممتاز است .
بوصیر دیگری ، که تا قرن دهم بوصیر ـ قوریدِس /قوریدُس (یاقوت حموی ، همانجا؛ قدامة بن جعفر، ص ٢٤٧: بوصیر کوریدس )، و دست کم از قرن یازدهم بوصیراَلمَلَق نام داشته ، در مدخل فَیّوم ، در حاشیة غربی مصر وسطی واقع است . چون جاهای متعددی را بوصیر می خوانده اند، مورّخان در تعیین محل دقیق مرگ مروان دوم (حک :٧٤٤ـ٧٥٠)، آخرین خلیفة امویِ شام ، با مشکل مواجه بوده اند. به احتمال بسیار، مروان آخرین روزهای حیاتش را در بوصیرالملق گذرانیده ، و یکی از روایات محلی نیز مؤید این احتمال است . بر حول این شهر استان کوچک و مستعجلی به نام بوصیریّه ، میان استانهای أَطفیح و بَهنَسا، به وجود آمد.
به رغم اسناد و شواهدی که در تأیید این نظر ارائه می شود، گروه دیگری از نویسندگان جای شکست نهایی امویان را
در بوصیر دیگری می دانند که در آن سوی اشمونَین ، بر ساحل دیگر رود نیل ، ودر حدود ١٨٠ کیلومتری جنوب بوصیرالملق واقع است . ادعا شده که این منطقه ، خاستگاه «ساحران » فرعون مصر بوده است . به گفتة ادریسی (ج ١، ص ١٢٤) سکنة این محل در روزگار او به سحر و ساحری شهره بوده اند.
امروزه از این بوصیر اثری نیست . جای دیگری در استان فیوم نیز به بوصیر ـ دَفَدْنُو موسوم است (یاقوت حموی ، همانجا).
منابع :
(١) ابن دقماق ، کتاب الانتصار لواسطة عقد الامصار ، بولاق ١٣١٠/١٨٩٣، چاپ افست بیروت ( بی تا. ) ، قسم ١، ص ١٣١، قسم ٢، ص ١١٥؛
(٢) ( ابن ممّاتی ، کتاب قوانین الدّواوّین ، چاپ عزیز سوریال عطیة ، قاهره ١٩٤٣، چاپ افست فرانکفورت ١٤١٣/١٩٩٢، ص ١١٤، ١١٧ـ١١٨؛
(٣) اسماعیل بن علی ابوالفداء، کتاب تقویم البلدان ، چاپ رینود و دیسلان ، پاریس ١٨٤٠، ص ١٠٧؛
(٤) محمدبن محمد ادریسی ، کتاب نزهة المشتاق فی اختراق الا´فاق ، قاهره ، بی تا؛
(٥) عبدالطیف بن یوسف عبدالطیف بغدادی ، کتاب الافادة والاعتبار ، چاپ احمد غسان سبانو، دمشق ١٤٠٣/١٩٨٣ ) ؛
(٦) قدامة بن جعفر، کتاب الخراج ، چاپ دخویه ، لیدن ١٩٦٧؛
(٧) علی بن حسین مسعودی ، کتاب التنبیه و الاشراف ، چاپ دخویه ، لیدن ١٨٩٤، ص ٣٢٨، ٣٣١؛
(٨) احمدبن علی مقریزی ، کتاب المواعظ و الاعتبار فی ذکر الخطط و الا´ثار ، چاپ ویه ، ج ٣، ص ١٩٤، ج ٤، ص ٧، ١٣٩، ج ٥، ص ٩٦ـ٩٧ (که در آن مسئلة مرگ مروان بحث شده است )؛
(٩) یاقوت حموی ، معجم البلدان ، چاپ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ ١٨٦٦ـ١٨٧٣؛
(١٠) احمدبن اسحاق یعقوبی ، البلدان ، چاپ دخویه ، لیدن ١٨٩٢، ص ٣٣١؛
(١١) Amإlineau, Gإographie , ٧-١١;
(١٢) Breccia, Alexandrea ad Aegyptum , ١٢٣-١٣٠;
(١٣) J. Maspإro and G. Wiet, Matإriaux pour servir ب la gإographie de l'ـgypte , Cairo ١٩١٤, ٥٣-٥٦;
(١٤) G. Salmon,"Rإpertoire, gإographique de la province du Fayyoأm d'aprإs de Kita ¦b Ta ¦r ¦âkh al-Fayyoأm d'an-Na ¦bouls ¦â", BIFAO ,I (١٩٠١), ٦٥;
(١٥) Vattier, L'ـgypte de Murtadi , new ed. Wiet, introduction, ١٠٠-١٠١.
/ گ . ویه ( د.اسلام ) /