دانشنامه جهان اسلام - بنیاد دائرة المعارف اسلامی - الصفحة ٢٠٧٠
بوسنوی سرایی ، محمدبن موسی ، مفسر، محدث و قاضی حنفی قرن یازدهم هجری . در حدود ١٠٠٣، در بوسنه سرای (سارایوو) متولد شد. او را غلامک ، و به قولی ، چون در جوانی بسیار می دانسته ، علاّ مک لقب داده اند (محبی ، ج ٤، ص ٣٠٢؛ بغدادی ، ج ٢، ستون ٢٧٨؛ طاهربیگ ، ج ١، ص ٣٦٠؛ حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٣٧٢).
وی پس از تحصیلات ابتدایی ، در مدرسة غازی خسروبک دانش آموخت . در هفده سالگی به استانبول رفت و در آنجا به تحصیل و سپس تدریس پرداخت . در ١٠٤٤، از سوی حکومت عثمانی ، قاضی القضات شهر حلب گردید. در آنجا علاوه بر سمت قضا به تدریس نیز سرگرم شد و در این کار شهرت یافت . مصطفی پاشای سلاحدار از بیم این که بوسنوی ستم وکلای وی را در بلادِ عرب فاش سازد، او را به حصار فرستاد و امر به گوشه نشینی کرد (طبّاخ ، ج ٦، ص ٢٣٢؛ محبی ، ج ٤، ص ٣٠٢ـ ٣٠٣). او پس از زمانی اندک ، به بیماری نقرس دچار گردید و از حلب به اُسکُدار رفت و بار دیگر به سمت قضا در استانبول منصوب شد ولی کمی بعد در ١٠٤٥ یا ١٠٤٦، درگذشت (زرکلی ، ج ٧، ص ١١٩؛ د. ا. د. ترک ، ذیل مادّه ؛ طباخ ؛ محبی ، همانجاها؛ حاجی خلیفه ، ج ١، ستون ١٩٣، ج ٢، ستون ١٠٦٤).
بیشتر آثار بوسنوی حاشیه و شرح بر نوشته های دیگران بوده ، که از آن جمله است : حاشیه بر شرح جامی بر کافیة ابن حاجب ؛ حاشیه بر شرح قطب الدین رازی بر شمسیه ؛ حاشیه بر شرح شریف جرجانی بر مفتاح العلوم سکاکی که آن را به حسین پاشا اهدا کرده است ؛ تعلیقه بر انوار التنزیل بیضاوی تا آخر سورة انعام ؛ احادیث الاربعین (حاجی خلیفه ، ج ٢، ستون ١٣٧٢، ١٧٦٧؛ طاهربیگ ، همانجا؛ ثریا، ج ٤، ص ١٥٩). علاوه بر آن ، وی به کار ترجمه نیز همت گماشت و برخی آثار چون الجواهر المضیئة فی الاحکام السلطانیة ، اثر عبدالرئوف مُناوی * و حیاة الحیوان الکبری ، اثر دَمیری * ، را به ترکی ترجمه کرد (طاهربیگ ، همانجا).
منابع :
(١) اسماعیل بغدادی ، هدیة العارفین ، ج ٢، در حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، ج ٦، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٢) محمد ثریا، سجل عثمانی ، استانبول ١٣٠٨ـ ١٣١٥؛
(٣) مصطفی بن عبدالله حاجی خلیفه ، کشف الظنون ، بیروت ١٤١٠/١٩٩٠؛
(٤) خیرالدین زرکلی ، الاعلام ، بیروت ١٩٨٦؛
(٥) بروسه لی محمد طاهر بیگ ، عثمانلی مؤلفلری ، استانبول ١٣٣٣ـ١٣٤٢؛
(٦) محمد راغب طبّاخ ، اعلام النبلاء بتاریخ حلب الشهباء ، چاپ محمد کمال ، حلب ١٤٠٨ـ ١٤٠٩/١٩٨٨ـ١٩٨٩؛
(٧) محمد امین بن فضل الله محبّی ، خلاصة الاثر فی اعیان القرن الحادی عشر ، بیروت ( بی تا. ) ؛
(٨) TDVIA , s.v. "Bosnev ªâ" (by Bekir Sadak).
/ مرتضی دهقان /