بوستان خیال ، بلندترین داستان عامیانة فارسی ، از نوع داستانهای نقّالان ، در قرن دوازدهم در هند. این کتاب تألیف میرمحمدتقی جعفری حسینی احمدآبادی ، متخلّص به خیال ، نوادة محمّد * غوث گِوالیاری (متوفی ٩٧٠) و شاگرد محمّد افضلِ ثابتِ اللّه آبادی * (متوفی ١١٥١) است . او در احمدآبادِ گُجرات زاده شد و در ملازمتِ سراج الدّوله ، ناظم بنگاله (حک : ١١٦٩ـ١١٧٠)، می زیست و در ١١٧٣ در مرشدآباد درگذشت (صبا، ص ٢٥٠). جعفری حسینی بوستان خیال را در ١١٥٥ در شاه جهان آباد آغاز کرد و در ١١٦٩ در مرشدآباد به پایان رساند (محجوب ، ١٣٦٤ش ، ص ٣٧٠).

بوستان خیال شامل سه داستانِ بلندِ پی درپی دربارة سه قهرمانِ خیالی با نامهای شاهزاده مُعزّالدّین ابوتمیم ، القائم بامراللّه ملقّب به صاحبقِران اکبر؛ شاهزاده خورشیدتاجبخش ملقّب به صاحبقرانِ اعظم ؛ و شاهزاده بَدرِمنیر ملقّب به صاحبقِران اصغر، همراه با حوادث و افسانه های عجیب تخیلی دربارة جنّ و پری است (رجوع کنید به همانجا؛ ریُو، ج ٢، ص ٧٧١؛ اِته ، ١٣٥١ش ، ص ٢١٨) و سه بخش بزرگ با عنوان «بهار» دارد: بهار اول ، مشتمل است بر دو مجلّد نخستین کتاب دربارة نیاکان و معزّالدّین و به مهدی نامه نیز موسوم است (رجوع کنید به زاخائو، ج ١، ستون ٤٤٠؛ اِته ، ١٩٠٣، ج ١، ستون ٥٣٧). بهار دوم ، مشتمل بر مجلّدات سوم تا هفتم به مُعزّالدّین القائم بامراللّه ، صاحبقران اکبر، اختصاص دارد که «گلستان اول » هم نام دارد و خود شامل مقدمه و دو «گلشن » و هر گلشن متضمن دو بخش فرعی با عناوینِ «گلزار» است . این بخش در برخی نسخه های خطی مُعزّنامه ، قائم نامه و صاحبقران نامه هم نامیده شده است (رجوع کنید به ریو، همانجا، اِته ، ١٩٠٣،ج ١، ستون ٥٣٨ـ٥٣٩؛ ایران . مجلس شورای ملی . کتابخانه ، ج ١٠، بخش ٤، ص ٢١١٢). بهار سوم یا «گلستان دوم » شامل بقیة مجلّدات کتاب است و دنبالة داستان معزّالدّین و نیز داستانهای شاهزاده خورشیدتاجبخش و شاهزاده بدرمنیر را دربر دارد. بعضی مجلّدات آن خورشیدنامه و دومین مجلّد آن شاهنامة بزرگ نامیده شده که خود شامل دو بخش فرعی با عناوین «شَطْر» است (رجوع کنید به ریو، همانجا؛ اِته ، ١٩٠٣، ج ١، ستون ٥٣٩ ـ ٥٤١؛ ١٣٥١ ش ، همانجا؛ محجوب ، ١٣٦٤ش ، همانجا).

صبا (ص ٢٥٠) بوستان خیال را هفده مجلّد دانسته ، اما آنچه از صورت نسبتاً کامل این کتاب تاکنون به دست آمده ، پانزده مجلّد است (محجوب ، ١٣٦٢ ش ، ص ٤٥).

مؤلّف نامهای برخی از قهرمانان داستان را از نامهای خلفای فاطمی مصر، از جمله ابوالقاسم محمّد القائمُ بِاَمراللّه (حک : ٣٢٢ـ ٣٣٤) و ابوتمیم مَعَدّ المُعزّلِدین اللّه (حک : ٣٤١ـ٣٦١)، گرفته و در واقع شخصیتهای تاریخی را به عرصة افسانه کشانده و داستانهای موهوم را به آنان نسبت داده است (رجوع کنید به اِته ، ١٣٥١ ش ، همانجا؛ محجوب ، ١٣٦٢ ش ، ص ٥٠)، کاری که پیش از او نیز در میان نقّالان متداول بوده است (رجوع کنید به محجوب ، ١٣٦٢ ش ، ص ٥٠، ٥٨؛ زرّین کوب ، ص ٥٤٣ ـ ٥٤٤). اگرچه با سخنان یکی از قهرمانانِ داستان ، نشان داده که شیعة دوازده امامی است (محجوب ، ١٣٦٢ ش ، ص ٦٠)، اما چون قهرمانان داستان او در واقع اسماعیلی اند، مقصود او در داستان ، از شیعه ، اسماعیلیه است (همانجا). جعفری حسینی بیش وکم از داستان رموزحمزه * متأثّر بوده و نشانهایی از ابومسلم نامه * نیز در کتاب او نمودار است (محجوب ، ١٣٦٢ش ، ص ٥٨ ـ ٥٩). وی برای اثرگذاری بیشتر در مخاطب ، بعضی مطالب علمی و تاریخی را هم از قول قهرمانان داستان بازگو کرده است (رجوع کنید به جعفری حسینی ، گ ١٥٨ ر ـ ١٦٢ ر). در بوستان خیال (گ ١٦٦ ر ) از کتابهای مختلفی چون عَجایبُ البُلدان ، عَجایبُالمخلوقات ، تُحْفَةُالعَجایب ، روضةُالصّفا و حبیبُ السّیَر یادشده و مؤلّف در آن از آیات قرآن (مثلاً گ ٤٨ر ـ پ ، ١٢٨ ر ، ٢٢٥ ر ، ٥٠٦ پ )، مثلهای تازی (مثلاً گ ٤٤ ر ، ٥٠ پ ، ٩٤ ر ، ٩٧ ر ، ٣٦٤ ر )، اشعار عربی (مثلاً گ ٢١ ر ) و اشعار فارسی شاعران نامدار (مثلاً فردوسی : گ ٢٣ ر ؛ سعدی : گ ٤٩ ر ، ٥٢ پ ؛ حافظ و جامی : گ ٢٠ ر ؛ صائب تبریزی : گ ٣٣ پ ؛ کلیم کاشانی : گ ٢٠ ر ، ٢٢ پ ؛ ظهوری : گ ٤٧ پ ) و اشعار خودش (مثلاً گ ٢٣ ر ، ٤٨ پ ) استفاده کرده است . این کتاب نمونه ای از نثر فارسی زبانان شبه قارّه در قرن دوازدهم است .

بخشهایی از بوستان خیال در ١٣٠٩ در بمبئی و ١٣٣٦ در لاهور و یک بار هم در ١٩٦٤ میلادی در پیشاور چاپ سنگی شده (کتابخانة گنج بخش ، ج ١، ص ٥٥٥ ـ ٥٥٦) و اندکی از آن نیز در مجلة ایران نامه (سال دوم و سوم ، ١٣٦٢ـ١٣٦٣ ش ) چاپ شده ، اما صورت کامل و منقّح آن تاکنون منتشر نشده است . کاملترین نسخه های خطّی آن عبارت است از: نسخه ای به شمارة ٤٨٠ در کتابخانة بودلیان (زاخائو، ج ١، ستونهای ٤٣٩ـ٤٤٤)، نسخه هایی به شماره های ٨٣٣ ـ ٨٤٥ در کتابخانة دیوان هندِ لندن (اِته ، ١٩٠٣، ج ١، ستونهای ٥٣٦ ـ ٥٤١)، نسخه هایی به شماره های ٧٤٩ـ٧٦٥ در کتابخانة بانکیپور (عبدالمقتدر، ج ٨، ص ١٨٧ـ١٩٤) و نسخه هایی به شماره های ٤٤٨ـ٤٦٠ در کتابخانة بوهار هند (رضوی ، ج ١، ص ٣٢٠ ـ ٣٢٨). بخشهایی از بوستان خیال چندبار نیز به اردو ترجمه شده است (اختر راهی ، ص ٢٥٥ـ٢٥٧)، از جمله ترجمة خلاصة آن به اردو که در ١٢٦٠ باعنوان زُبدَةُالخیال در بهاگلپور چاپ شده است (اختر راهی ، ص ٢٥٧؛ نیز رجوع کنید به محجوب ، ١٣٦٤ ش ، ص ٣٧٠).

منابع :
(١) کارل هرمان اِته ، تاریخ ادبیات فارسی ، ترجمه با حواشی رضازادة شفق ، تهران ١٣٥١ ش ؛
(٢) سفیر اختر راهی ، ترجمه های متون فارسی به زبانهای پاکستانی ، اسلام آباد ١٤٠٦؛
(٣) ایران . مجلس شورای ملی . کتابخانه ، فهرست کتابخانة مجلس شورای ملی ، ج ١٠، بخش ٤، تألیف عبدالحسین حائری ، تهران ١٣٥٢ ش ؛
(٤) محمدتقی جعفری حسینی ، معزّنامه ( بوستان خیال )، نسخة خطی کتابخانة مجلس شورای اسلامی ، ش ٣٩٧٤؛
(٥) عبدالحسین زرّین کوب ، نقش بر آب ، تهران ١٣٧٠ ش ؛
(٦) محمدمظفرحسین بن محمدیوسفعلی صبا، تذکرة روز روشن ، چاپ محمدحسین رکن زادة آدمیت ، تهران ١٣٤٣ ش ؛
(٧) کتابخانة گنج بخش ، فهرست کتابهای فارسی چاپی سنگی و کمیاب کتابخانة گنج بخش ، تألیف عارف نوشاهی ، اسلام آباد ١٣٦٥ـ ١٣٦٩ ش ؛
(٨) محمدجعفر محجوب ، «بوستان خیال : درازترین داستان عوامانة فارسی »، ایران نامه ، سال دوم ، ش ١ (پائیز ١٣٦٢)؛
(٩) همو، «داستان طلسم جمشید از بوستان خیال »، ایران نامه ، سال سوم ، ش ٣ (بهار ١٣٦٤)؛

(١٠) ـ Abdul Muqtadir, Catalogue of the Arabic and Persian manuscripts in the Oriental Public Library at Bankipore , vol. III, Patna ١٩٢٥;
(١١) Carl Hermann Ethإ, Catalogue of Persian manuscripts in the Library of the India Office , vol. I, Oxford ١٩٠٣;
(١٢) Qasim Hasرr Rad ¤avi, Catalogue of the Persian manuscripts in the Bأhہr Library , revised & completed by ـ Abdul Muqtadir, Calcutta ١٩٢١-١٩٢٣;
(١٣) Charles Rieu, Catalogue of the manuscripts in the British Museum , Oxford-London ١٩٦٩-١٩٧٧;
(١٤) Eduard Sachau, Catalogue of the Persian, Turkish, Hindأstہnر and Pushtأ manuscripts in the Bodleian Library , vol. I, Oxford ١٨٨٩.

/ مهران افشاری /